Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia , Otwarty dostęp

19 lutego 2021

NR 23 (Luty 2021)

Zioła wspierające odporność

0 397

Obecnie słowo „odporność” gości na naszych ustach częściej niż zwykle. Podkreśla się rolę układu immunologicznego w prewencji i leczeniu chorób układu oddechowego, szczególnie tych o podłożu wirusowym. Zadajemy sobie też często pytanie, czym właściwie jest odporność i czy są jakieś sprawdzone naturalne metody, którymi możemy ją wzmacniać?

Układ odpornościowy, inaczej zwany układem immunologicznym, to zespół narządów (m.in. grasica, śledziona, węzły chłonne, migdałki) i komórek (np. makrofagi, granulocyty, limfocyty) oraz substancji przez nie wydzielanych (np. cytokiny, interferony), którego rolą jest obrona organizmu przed wnikaniem i namnażaniem się patogenów, np. takich jak wirusy czy bakterie. Odpowiedź immunologiczną dzieli się tradycyjnie na wrodzoną i nabytą (adaptacyjną). Od urodzenia każdy wyposażony jest w tzw. odporność naturalną, wrodzoną, która jest odpowiedzią nieswoistą. Stanowi ona pierwszą tarczę obronną (pierwszą linię obrony) przed wnikaniem drobnoustrojów bez względu na ich charakter. Na tarczę tę składa się skóra i błony śluzowe, w układzie oddechowym wraz z rzęskami, wydzieliny takie jak: ślina, sok żołądkowy czy łzy, a także odruchy obronne, np. kaszel, kichanie, łzawienie.

R e k l a m a


Jeśli pierwsza linia obrony zostanie przełamana, organizm ma do dyspozycji kolejną, wyposażoną w komórki fagocytujące układu odpornościowego, zdolne do pochłaniania i trawienia patogenów. Dzięki temu nieswoistemu mechanizmowi organizm jest w stanie zareagować na każdy drobnoustrój, ograniczając tym samym namnażanie się go i zwalniając tempo rozwoju infekcji lub całkowicie ją zatrzymując. Do elementów drugiej tarczy obronnej należą komórki układu odpornościowego, takie jak: monocyty, makrofagi, granulocyty obojętnochłonne, komórki NK (natural killer) oraz białka układu dopełniacza. Na tym etapie, w wyniku podjęcia walki z mikroorganizmami i uwalniania przez organizm substancji, takich jak m.in. cytokiny – IL-1 (interleukina 1), IL-6 czy TNF-α (czynnik martwicy nowotworów), pojawiają się też ostre objawy stanu zapalanego, tj. gorączka, przekrwienie i obrzęk błon śluzowych nosa i gardła, wodnisty katar, suchy kaszel, ból gardła, głowy i ogólne osłabienie. Wzmacnianie na tym etapie układu odpornościowego nieswoistego oraz stosowanie środków działających przeciwzapalnie (hamujących uwalnianie cytokin prozapalnych) daje szansę na zahamowanie rozwoju infekcji i skrócenie czasu trwania choroby. Niezwykle istotne jest w tym momencie zachowanie przez organizm odpowiedniej proporcji między uwalnianiem cytokin pro- i przeciwzapalnych. Uwalnianie cytokin prozapalnych jest bowiem niezbędne do prawidłowej odpowiedzi organizmu przeciw patogenom i stanowi jeden z elementów potrzebnych do zabicia drobnoustrojów, ale nadmierna odpowiedź jest już dla organizmu niebezpieczna, może prowadzić do tzw. burzy cytokinowej i niszczenia komórek oraz tkanek własnego organizmu.

R e k l a m a


Odpowiedź nieswoista jest szybka, ale w większości przypadków niewystarczająca do zwalczenia patogenu, stąd organizm wyposażony jest w trzecią tarczę obronną – odpowiedź swoistą, nabytą. Do jej uruchomienia dochodzi w wyniku prezentacji cząstek białkowych antygenu m.in. przez komórki fagocytujące, które na wcześniejszym etapie pochłonęły patogen. Dzięki takiej prezentacji fragmentów patogenów dochodzi do pobudzenia limfocytów T i B, które stanowią elementy odporności swoistej, odpowiednio komórkowej i humoralnej. Podczas aktywacji odpowiedzi immunologicznej limfocyty proliferują (namnażają się) i różnicują. Komórki T różnicują się w subpopulacje o różnej specjalizacji, a komórki B uwalniają do krwiobiegu przeciwciała, które są immunoglobulinami wyspecjalizowanymi tylko i wyłącznie przeciwko jednemu rodzajowi patogenu (działają swoiście) i stanowią element pamięci immunologicznej. Wytworzone, pozostają przez pewien czas w organizmie, dzięki czemu niwelują możliwość wywołania zakażenia ponownie przez ten sam drobnoustrój i są elementem odporności nabytej. Analogiczny mechanizm wykorzystuje się w przypadku szczepień, gdy podane fragmenty patogenu są w stanie pobudzić limfocyty do produkcji specyficznych dla danego antygenu przeciwciał1, 2.

PROBLEMY Z ODPORNOŚCIĄ

Prawidłowo funkcjonujący układ odpornościowy jest niezbędny do właściwej obrony organizmu przed drobnoustrojami. Stan układu odpornościowego zależy w dużej mierze od higieny życia, czyli odpowiedniego odżywiania się, aktywności fizycznej, unikania stresu, jakości i długości snu, odpowiedniej podaży witaminy D. Przyjmuje się, że układ odpornościowy osiąga pełną sprawność ok. 13. roku życia. Tłumaczy to, dlaczego małe dzieci częściej zapadają na infekcje dróg oddechowych, a z wiekiem „wyrastają” z częstych chorób. Z kolei u osób starszych dochodzi częściej do dysfunkcji działania układu odpornościowego, co jest naturalnym procesem, zachodzącym wraz ze starzeniem się organizmu1, 3.
Nie tylko w sytuacjach pandemicznych, ale także co roku przed nadejściem sezonu zwiększonych zachorowań na infekcje oddechowe szukamy sprawdzonych metod wsparcia odporności, które nie pozwolą na rozwój infekcji lub spowodują, że będzie ona przebiegać łagodniej. Najchętniej sięgamy po naturalne, ziołowe środki, ale zastanawiamy się, na ile są one przebadane, skuteczne i bezpieczne.
Poniżej znajdą Państwo informacje na temat właściwości immunostymulujących i immunomodulujących (wspierających działanie układu odpornościowego) wyciągów roślinnych o udokumentowanej w badaniach naukowych skuteczności i bezpieczeństwie.

Wsparcie pierwszej tarczy obronnej

Jak wspomniano wcześniej, pierwszą tarczą obronną jest m.in. błona śluzowa dróg oddechowych wraz z nabłonkiem urzęsionym. Śluz wyściełający drogi oddechowe pełni funkcję bariery hamującej wnikanie drobnoustrojów do organizmu. Prawidłowa praca rzęsek nabłonka dróg oddechowych wraz z odruchem kaszlu powodują usuwanie ich na zewnątrz. Wyschnięta śluzówka gardła lub nosa, czy utrzymująca się dłużej patologiczna wydzielina w drogach oddechowych, prowadzą do zaburzenia funkcjonowania pierwszej linii obrony, co sprzyja wnikaniu drobnoustrojów do organizmu i przyczynia się do rozwoju infekcji.
Wyciągi z surowców śluzowych, takich jak np. plechy porostu islandzkiego (Cetraria islandica L.)4, korzenia prawoślazu lekarskiego (Althaea officinalis L.)5 czy liści babki lancetowatej (Plantago lanceolata L.)6, są tradycyjnie stosowane w profilaktyce i leczeniu zakażeń górnych dróg oddechowych z uwagi na ich działanie ochronne i wspierające prawidłowe funkcjonowanie błony śluzowej dróg oddechowych. Rozpuszczalne w wodzie polisacharydy zawarte w tych surowcach powlekają błonę śluzową gardła, powodują odpowiednie jej nawilżenie i funkcjonowanie, co ogranicza przenikanie drobnoustrojów. Dodatkowo, działając miejscowo przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie, przeciwwirusowo i immunostymulująco, jak wykazano w badaniach in vitro, przyczyniają się do wsparcia pierwszej tarczy obronnej7. Z kolei korzeń pierwiosnka lekarskiego (Primula veris L.)8, ziele tymianku pospolitego (Thymus vulgaris L.)9, bluszczu pospolitego (Hedera helix L.)10 i korzeń pelargonii afrykańskiej (Pelargonium sidoides)11, wspierają pracę rzęsek nabłonka dróg oddechowych, co ma również swój cenny wkład we wzmacnianiu odporności wrodzonej, nieswoistej. Dbając o odporność, warto więc pamiętać o tym, by błona śluzowa gardła i nosa była w dobrej kondycji, odpowiednio oczyszczona i nawilżona. Pomocne mogą być tutaj preparaty w postaci pastylek do ssania, sprayów, syropów czy przygotowanych samodzielnie maceratów czy naparów zawierających wyżej wymienione surowce. 
 

Wykaz surowców do samodzielnego przyrządzenia, oparty na monografiach Europejskiej Agencji Leków oraz WHO

Surowce wspierające barierę śluzówkową i transport rzęskowy – pierwsza tarcza obronna, do samodzielnego przygotowania preparatów
(podane dawki dla dorosłych i młodzieży)

Plecha porostu islandzkiego
Przyrządzić napar (herbatę) z 1,5 g suszonej plechy na 150 ml gotującej wody lub macerat (zalać wodą o temperaturze pokojowej). 
Zażywać 3 do 4 razy dziennie.  

Korzeń prawoślazu
Przyrządzić macerat używając od 0,5–3 g suszonego korzenia i 150 ml wody. Pić kilka razy dziennie. Nie używać więcej niż 15 g surowca.

Liście babki lancetowatej
Przyrządzić herbatę zalewając 2g suszonych liści 150 ml wrzątku. Pić 2–3 razy dziennie.

Ziele tymianku pospolitego
Sporządzić napar zalewając 1–2 g suszonego ziela 150 ml wrzącej wody.  Pić 3–4 razy dziennie.  

Korzeń pierwiosnka lekarskiego lub wyniosłego
Herbata przyrządzona z 150 ml wrzątku i 0,2–0,5 g suszonego korzenia, pita 3 razy dziennie.

Kwiat pierwiosnka lekarskiego lub wyniosłego
Herbata przyrządzona z 1 g suszu kwiatowego i 150 ml gotującej wody, pita 3 razy dziennie.


Stosowanie nalewek nie będzie tutaj korzystnym wyborem, gdyż etanol wysuszy śluzówkę.
Nie ze wszystkich surowców jesteśmy w stanie samodzielnie przygotować preparat w domu, np. w przypadku liści bluszczu, czy korzenia pelargonii afrykańskiej należy skorzystać z gotowych leków roślinnych dostępnych w aptekach. 
 

Surowce wspierające drugą i trzecią tarczę obronną do samodzielnego przygotowania preparatów
(podane dawki dla dorosłych i młodzieży)


Ziele brodziuszki wiechowatej
Odwar sporządzony z 1,5–3 g suchego ziela, pity 3 razy dziennie, po posiłkach i przed snem.

Korzeń jeżówki bladej
Nalewka sporządzona w stosunku 1 : 5 na bazie 50% etanolu. Pić po  25  kropli 5 razy dziennie.

Korzeń jeżówki wąskolistnej
Herbata wykonana z 1 g suchego korzenia i 150 ml wrzątku, zaparzana przez 10 minut i pita 3 razy dziennie lub nalewka sporządzona w stosunku 1 : 5 z wykorzystaniem 45%  etanolu, przyjmowana po 1–2 ml 3 razy dziennie.

Kłącze kurkumy
Sproszkowane kłącze w ilości 0,5–1 g, 2–3 razy dziennie lub napar pity 2–3 razy dziennie przygotowany z 0,5–1 g kłącza i 150 ml gotującej wody.

Kwiat bzu czarnego
Herbata sporządzona jako napar z 2–5 g suszonych kwiatów i 150 ml wrzątku,
pita 3 razy dziennie lub jako odwar z 3–6 g i 200 ml wody, podzielona na 2 dawki dzienne lub nalewka w stosunki 1 : 5 na bazie 25% etanolu, przyjmowana po 10–25 ml 3 razy dziennie.

Owoce bzu czarnego
Syrop przygotowany z  2,27 kg świeżych owoców, gotowany z 453 g cukru przez godzinę. Można dodać goździki i imbir. Lub 10 g suszonych owoców zalać zimną wodą, odstawić na kilka minut i powoli podgrzać do wrzenia; pozostawić na 5–10 minut, a następnie zdekantować, czyli zlać znad osadu i wypić.

Kłącze imbiru
Przyjmować do 4 g suchego imbiru dziennie lub dodawać do herbaty lub syropów.


Wsparcie drugiej i trzeciej tarczy obronnej

W sytuacjach zagrożenia infekcją lub we wczesnej jej fazie warto też wspomagać drugą i trzecią tarczę obronną układu immunologicznego. W przypadku drugiej tarczy obronnej – odpowiedzi nieswoistej będzie to: aktywacja granulocytów obojętnochłonnych, układu dopełniacza, makrofagów, komórek NK, przyspieszenie chemotaksji, czyli ruchu komórek układu odpornościowego w kierunku miejsca wniknięcia patogenu, regulacja uwalniania cytokin pro- i przeciwzapalnych. Do wsparcia trzeciej tarczy będzie natomiast należeć: wpływ na wzrost proliferacji i aktywności limfocytów T (odpowiedź komórkowa) oraz limfocytów B wraz ze wzrostem produkcji przez nie przeciwciał (odpowiedź humoralna)1, 2. Podobnie jak w poprzednim akapicie, nie wszystkie wymienione niżej surowce będą nadawały się do samodzielnego przygotowania preparatów. 

Wybrane surowce roślinne o działaniu immunologicznym

Aloes drzewiasty – Aloe arborescens Mill.
Pochodzi z południowej Afryki, ale surowiec do produkcji leków o działaniu immunostymulującym uzyskuje się obecnie z upraw szklarniowych, które zapewniają pozyskiwanie jednorodnych pod względem genetycznym surowców. Za związki czynne odpowiedzialne za korzystny wpływ na układ odpornościowy uważa się glikoproteiny (lektyny) oraz polisacharydy (główny polisacharyd ‑ β-D-mannan), ale badania wskazują na to, że również inne związki czynne, wpływając synergistycznie, odpowiadają za działanie immunomodulujące i przeciwzapalne surowca12–15. Wodny wyciąg z aloesu drzewiastego działa immunomodulująco zarówno w stosunku do odpowiedzi nieswoistej, jak i swoistej: humoralnej i komórkowej. We wczesnym etapie odpowiedzi immunologicznej wpływa stymulująco na aktywność fagocytarną neutrofilii (granulocyty obojętnochłonne) i makrofagów, aktywację komponentu C3 dopełniacza, aktywność chemokinetyczną komórek układu odpornościowego, a później na wzrost aktywności limfocytów T i B oraz produkcję przeciwciał16, 17. W badaniach in vitro wykazano także, że jest on w stanie hamować reakcję zapalną, tj. produkcję i uwalnianie markerów zapalenia IL-1β, IL-6, TNF-α18, 19. Z kolei w badaniach z udziałem dzieci z infekcjami dróg oddechowych, w porównaniu z grupą kontrolną, wykazano, że wyciąg z aloesu drzewiastego normalizował subpopulację limfocytów T i poziom cytokin prozapalnych, przywracał prawidłową odpowiedź układu odpornościowego, skracał czas trwania infekcji i łagodził objawy. Stosowany profilaktycznie u dzieci z nawracającymi infekcjami, tak...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy