Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dietoterapia

11 kwietnia 2019

NR 12 (Kwiecień 2019)

Dietoterapia kobiet ciężarnych z anemią

386

Według wielu badań naukowych przeprowadzonych na grupach kobiet ciężarnych, anemia jest bardzo powszechnym problemem, występującym niezależnie od tygodnia i trymestru ciąży. Na ten fakt wpływa wiele czynników, w tym przede wszystkim stan odżywiania przed zajściem w ciążę. Dlatego też przede wszystkim powinno zwrócić się szczególną uwagę na edukację żywieniową kobiet już we wczesnym okresie rozrodczym, a także kobiet świadomie planujących ciążę. Wiedza oraz umiejętność zastosowania jej w praktyce, pozwoli dzięki temu na wczesne reagowanie w sytuacji niedożywienia przyszłej mamy oraz jej dziecka.

O tym, że prawidłowe, zazwyczaj indywidualne odżywianie ma wpływ na nasze zdrowie nie trzeba informować zapewne nikogo. Każdy z nas, jeśli chce zachować zdrowie i dobre samopoczucie, powinien każdego dnia dbać o jakość spożywanego pożywienia. Niemniej jednak ciąża to wyjątkowy stan, w którym dbamy nie tylko o siebie, ale i o przyszłe potomstwo. Stąd też powinna zrodzić się w kobietach dodatkowa motywacja do dbania o siebie na wielu poziomach, by przede wszystkim urodzić zdrowe niemowlę, a także mieć spokojną ciążę. W kontekście problemów z niedoborem żelaza oraz witamin z grupy B (B12, B9 i B6) szczególnie na uwadze powinny go mieć kobiety z tendencją do obfitej miesiączki, bowiem ich straty krwi w tym czasie są niekiedy bardzo trudne do odbudowania. Powinny na co dzień dbać o to, by w ich diecie nie brakowało produktów „budujących krew”, bogatych w żelazo. W takich przypadkach jest niemalże pewne, że kobiety z taką konstytucją będą prawdopodobnie zmagały się z niedoborem żelaza w ciąży.

POLECAMY

R e k l a m a 

     

Świadome przygotowanie do ciąży

Według części lekarzy, a także według mnie ciąża jest egzaminem ze zdrowia kobiety, zarówno fizycznego, jak i psychicznego. To, jak ona przebiega, a także jak będzie wyglądał poród, a w późniejszym okresie połóg, wiele mówi o kobiecie. Coraz częściej niestety mamy styczność z trudnością już z samym zajściem w ciążę, co poniekąd może mieć i swoje plusy. Pary starające się o dziecko bardzo przykładają się do swojego zdrowia, zgłębiając swoją świadomość ciała. Ustawione ciąże przebiegają znacznie spokojniej, bez niepotrzebnych dolegliwości, a i połóg bywa dużo łatwiejszy. Na tym etapie artykułu warto podkreślić, że wszelkie poronienia, problemy z utrzymaniem ciąży, poza tym, że są trudne do zaakceptowania, mogą stać się wyznacznikiem tego, iż organizm kobiety nie był gotowy odżywczo na wydanie na świat nowego życia. Zanim kobieta zdecyduje się na ciążę, warto, by szczególnie przyjrzała się w sposób obiektywny swojemu stylowi odżywiania i skonsultowała się z dietetykiem. Dobrze jest wykonać raz na pół roku większość podstawowych badań, oceniających wysycenie organizmu żelazem, witaminą D3, witaminami z grupy B, pracę tarczycy, wątroby czy też nerek. Kolejnym ważnym aspektem staje się ocena pracy jelit, trawienie. W jelicie cienkim bowiem zachodzi wchłanianie żelaza, stąd też problemy z jego niedoborem mogą świadczyć o problemach chociażby z odpowiednią mikroflorą jelitową.

 

Ryc. 1. Przyswajalność żelaza z produktów roślinnych i mięsnych



Trudności z tarczycą, tak powszechne w ostatniej dekadzie mają bardzo duży związek z niedoborem żelaza. Kobiety, które cierpią na niedoczynność bądź Hashimoto szczególnie powinny zwrócić uwagę na ten pierwiastek. Nadmiar progesteronu, a co za tym idzie stan zapalny, tzw. PMS (stan napięcia przedmiesiączkowego), nadmiar stresu (osłabiający znacznie pracę jelit) to główne elementy do wyregulowania przed planowaniem ciąży. Warto podkreślić, iż większość, jeśli wręcz nie wszystkie te aspekty można unormować poprzez wprowadzenie zmian żywieniowych, uzupełnienie niedoborów pokarmowych, naprawienie pracy narządów czy też ograniczenie stresu i zmianę przekonań wobec życia. Dopiero z takim nastawieniem dla własnego, ale przede wszystkim dla dobra przyszłego dziecka, warto o nim pomyśleć. Regularna suplementacja kwasem foliowym, jak podaje dr Dangel w dawce 0,4 mg/d na 4 miesiące przed zajściem w ciążę, będzie także chroniła przed wadami cewy nerwowej u dziecka, ale też niewątpliwie wpłynie na biodostępność żelaza w ciele i na opóźnienie bądź wyeliminowanie problemu, jakim jest anemia z niedoboru żelaza.

W organizmie człowieka żelazo bierze udział w transporcie tlenu, który jest niezbędny do wytwarzania energii w komórkach ciała. Odgrywa także dużą rolę w produkcji czerwonych krwinek, które właśnie tym transportem tlenu się zajmują. U dorosłej kobiety zapotrzebowanie na ten pierwiastek wynosi ok. 1,5 mg. W przypadku kobiet, które mają obfite krwawienia menstruacyjne, z pewnością to zapotrzebowanie zwiększa się. Brak odpowiedniej podaży żelaza w diecie, szczególnie w tym okresie, będzie sukcesywnie doprowadzał do uszczuplania jego rezerw. W przypadku kobiet ciężarnych mówi się o zapotrzebowaniu na żelazo na poziomie 18 mg/dzień od drugiego trymestru ciąży. Z kolei, jeśli bierzemy pod uwagę dietę wegetariańską, to zapotrzebowanie wzrasta prawie dwukrotnie, ponieważ przyswajalność żelaza z produktów roślinnych jest słabsza niż ta z mięsa. Mówi się o żelazie hemowym, z produktów mięsnych, które wchłania się efektywniej oraz niehemowym (roślinnym), które wchłania się znacznie trudniej. Pomocne tutaj może się jednak okazać spożywanie jednocześnie dużej ilości witaminy C, która wspiera przyswajalność niehemowego żelaza. Jego odpowiednia ilość we krwi ciężarnej jest na tyle istotna, iż braki żelaza doprowadzić mogą do niskiej masy urodzeniowej dziecka, jego niedotlenienia czy też we wcześniejszej fazie nawet do poronienia. Co ciekawe, badania naukowe pokazują również, iż dzieci, których matki miały anemię, są bardziej podatne na zatrucia metalami ciężkimi. Według WHO dzieci te wydają się mieć większe predyspozycje do kumulowania ołowiu i kadmu.

Możliwe przyczyny niedoboru żelaza oraz witamin z grupy B:

  • nieodpowiednie, niskie spożycie mięsa i produktów odzwierzęcych, w tym także uboga w białko i żelazo niehemowe dieta wegetariańska i wegańska,
  • niedobór enzymów trawiennych, w tym problemy z żołądkiem i wydzielaniem odpowiedniej ilości kwasu solnego (problemy z pracą żołądka, 
  • jelit czy też wątroby na skutek np. przeciążenia emocjonalnego),
  • obfite krwawienia miesięczne, hemoroidy, przebyte krwawe rany.


Dieta w poszczególnych trymestrach ciąży

Skoro ustalone zostało w powyższej części artykułu, że do świadomego macierzyństwa warto się przygotować, należałoby rozpatrzeć aspekty odżywiania w poszczególnych trymestrach ciąży. Każdy z nich przebiega odmiennie. Pierwsze miesiące to w dużej mierze akceptacja ciąży przez organizm kobiecy, która może manifestować się mdłościami, biegunkami czy brakiem apetytu. Często objawy są podobne do tych, które towarzyszą nam podczas choroby. Stąd też na ile to możliwe warto, by przyszła mama dbała o jakość, a także formę spożywanego pożywienia. Ponieważ trawienie zaczyna się już w jamie ustnej, podczas spożywania produktów mięsnych warto zwrócić uwagę na dokładne przeżuwanie i rozdrobnienie pokarmu, po to, by jedzenie przybrało jak najbardziej przyswajalną formę w kontakcie z sokami trawiennymi. Z kolei w przypadku wystąpienia problemów z przyjmowaniem posiłków stałych, można skupić się na próbie picia zielonych, bogatych w chlorofil koktajli, czy też rozgotowanych kasz, w tym jaglanej, która jest dobrym źródłem żelaza niehemowego.
 

Możliwe objawy niedoboru żelaza:

  • bladość skóry i śluzówek,
  • zmęczenie, słabość, zwłaszcza w południe,
  • bóle i zawroty głowy, omdlenia,
  • problemy z koncentracją,
  • wypadanie włosów, łamliwe paznokcie, zajady,
  • odciski zębów na języku,
  • nastroje depresyjne, problemy ze snem,
  • niedotlenienie mózgu, płodu.


Ze względu na to, że od drugiego trymestru wzrasta fizjologicznie ilość krwi w ciele przyszłej matki, co za tym idzie wzrasta całkowita jej objętość i procesy anaboliczne, nastawione na rozwój dziecka, naturalnym staje się fakt, iż poziom hemoglobiny może ulec zmianie, obniżając się. Tym samym jednak, zapotrzebowanie na żelazo będzie sukcesywnie wzrastało, jak wzrastać będzie zapotrzebowanie na białko czy też witaminy z grupy B, niezbędne do produkcji krwi czy układu nerwowego. Stąd też w diecie przyszłej matki powinno regularnie gościć dobrej jakości mięso, jak wołowina, jagnięcina czy królik. Warto od czasu do czasu (raz na tydzień) spożywać także wątróbkę.
 

Tab. 1. Przykładowe produkty bogate w żelazo (przed obróbką termiczną)
PRODUKT ZAWARTOŚĆ ŻELAZA
Jajo 70 g 1,4 mg
Kurczak pieczony 100 g 0,8 mg
Cielęcina udziec 100 g 2,4 mg
Wątroba wieprzowa 100 g 18,7 mg
Schab pieczony 100 g 1,5 mg
Wołowina, polędwica 100 g 3,1 mg
Ryż brązowy 100 g 1,3 mg
Kasza gryczana 100 g 2,8 mg
Kasza jaglana 100 g 4,8 mg
Pestki dyni 100 g 15 mg
Fasolka szparagowa 100 g 1,1 mg
Burak 100 g 1,7 mg
Daktyle suszone 100 g 2 mg
Morele suszone 100 g 3,6 mg
Fasola biała 100 g 6,9 mg
Tymianek 100 g 124 mg

 

Wpływ diety na przyswajalność żelaza

Według WHO anemię u kobiet ciężarnych odnotowuje się, gdy wartość hemoglobiny spada poniżej 11 g/dL,z tym że mówi się o tym, że organizm człowieka ma zapasy żelaza na około 3 lata, a jego funkcjonalne niedobory w badaniach ukazują się dużo wcześniej. W związku z tym tak niski wynik hemoglobiny jest już krańcowym etapem anemii i świadczy o sporym problemie. Dużo wcześniej widać niedobór poprzez badanie ferrytyny, transferryny czy witamin z grupy B, które mają szeroki wpływ na przyswajalność żelaza. Z wywiadu z pacjentką też można wywnioskować czy cierpi ona na niedobór tego pierwiastka, czego w wynikach wcale nie trzeba widzieć. Przez układ pokarmowy wchłaniane jest ok. 10% żelaza, stąd też należy spożywać produkty bogate w żelazo, które dostarczą co najmniej 10 razy więcej tego pierwiastka niż potrzebuje organizm. Witamina C, jak zostało wspomniane wspomaga jego przyswajanie. Warto podkreślić jednak, że jest to bardzo wrażliwa na temperaturę i światło witamina, stąd bywa, że dochodzi do znacznych jej strat na skutek obróbki termicznej czy niewłaściwego przechowywania pożywienia. Z kolei nadmiar nabiału, kwas fitynowy (występujący głównie w zbożach), wapń, nadmiar magnezu mogą hamować przyswajanie żelaza. Długotrwały wegetariański, a do tego nie do końca świadomy styl odżywiania, także może przyczyniać się do uszczuplenia rezerw tego pierwiastka w ciele. Picie czarnej czy zielonej herbaty oraz kawy bezpośrednio po posiłku również będzie utrudniało biodostępność żelaza.

Ponieważ przebieg ciąży w dużej mierze zależy od stanu kobiety na długo przed zajściem w nią, podejście do tematu żywienia staje się bardzo indywidualne. Idealnie byłoby, gdyby kobieta posiadała sprawne, szczelne jelita, rozluźnione pozostałe narządy trawienne, brak alergii czy też jakichkolwiek dolegliwości z początku ciąży. W takiej sytuacji można mówić o tym, że dieta powinna być przede wszystkim urozmaicona pod kątem spożycia mięsa, warzyw zielonych, zbóż oraz sezonowych owoców. Niemniej jednak w aktualnym świecie dostrzegamy wiele anomalii zdrowotnych, które doprowadzają do szczególnego stanu żywienia. To, co będzie w dużej mierze rzutowało na przyswajalność żelaza, to nadkonsumpcja nabiału (który powoduje nieszczelność jelit, alergie, spożycie zbyt dużej ilości wapnia, osłabiającego wchłanianie żelaza), a także glutenu, głównie pochodzącego z pszenicy. Osobiście posiadam pacjentki, którym po wyeliminowaniu tych produktów z diety znacznie podniósł się poziom hemoglobiny na przestrzeni kilku miesięcy. Bywało nawet, że odnotowałyśmy pierwszy tak wysoki wynik u pacjentki od lat. 
 

Ogólne zalecenia dla kobiet ciężarnych z niedoborem żelaza:

  • naprawienie pracy jelit, od których zależy wchłanialność Fe (probiotykoterapia, dieta eliminacyjna, rozdzielna),
  • wyeliminowanie picia do posiłków, co rozcieńcza soki żołądkowe i upośledza trawienie,
  • dokładne przeżuwanie pokarmów mięsnych w jamie ustnej, by jak najefektywniej zostały strawione w żołądku,
  • wprowadzenie do diety ekologicznej wątróbki, mięsa dobrej jakości, głównie czerwonego, buraków, amarantusa, dzikiej róży, czarnych warzyw i owoców, pokrzywy, chlorofilu z zielonych warzyw, daktyli, w tym odmiany Da Zao,
  • suplementacja indywidualnie dobrana (m.in. B-complex, witamina C, żelazo),
  • moczenie, fermentowanie zbóż przez kilkanaście godzin,
  • łączenie produktów mięsnych z warzywami korzeniowymi, a zbóż z owocami i warzywami zielonymi, strączkami.


Kolejnym wartym uwzględnienia związkiem z produktów jest kwas fitynowy, występujący głównie w strączkach, orzechach oraz zbożach. Składnik ten upośledza wchłanianie żelaza z jelit, stąd też warto stosować zabieg technologiczny, doprowadzający do rozkładu tego związku. Jego neutralizacja sprowadza się do moczenia zbóż do 12 godzin przed ich ugotowaniem, najlepiej z dodatkiem octu jabłkowego lub np. wody po ogórkach kiszonych, fermentowanie oraz doprowadzenie do kiełkowania (poprzez jeszcze dłuższe moczenie). Należy przy tym pamiętać, że kwas fitynowy posiada także pozytywne właściwości przeciwutleniające, dlatego też warto zadbać o umiar. Innymi związkami występującymi w żywności, które mogą wpływać na biodostępność żelaza są szczawiany, głównie z warzyw liściastych. Stąd też...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy