Dołącz do czytelników
Brak wyników

Naturoterapia kliniczna

20 sierpnia 2021

NR 26 (Sierpień 2021)

Fitoterapia Hashimoto i niedoczynności tarczycy w ujęciu klinicznym

0 111

Postęp medycyny jest odpowiedzią na wciąż rozwijające się choroby cywilizacyjne. Mimo nowych metod leczenia, leków i terapii, w Polsce – z powodu ograniczonego dostępu lub zbyt długiego oczekiwania na wizytę u lekarza specjalisty – część pacjentów decyduje się na samodzielne leczenie, sięgając po preparaty na bazie roślin. Przekazywane wraz z tradycją ludowe techniki leczenia niejednokrotnie udowodniły zasadność stosowania ziół w walce z wieloma schorzeniami. Obecnie rynek produktów zawierających roślinne składniki aktywne, stale się rozwija, oferując gamę wyrobów, z których tylko część jest przebadana pod kątem klinicznym i poparta badaniami in vivo i in vitro. 

Dzisiejsze ziołolecznictwo, które znajduje swoje źródła w dawnych czasach, opartych na intuicji, legendach i obserwacjach, jest dziedziną medycyny konwencjonalnej, która pozwala na zbadanie tych teorii. Za pomocą nowoczesnych technologii ekstrakty z ziół są poddawane badaniom, mającym za zadanie określić ich metabolizm w organizmie człowieka, działania niepożądane, dawkowanie czy interakcje między spożywaną żywnością i lekami1.

Adaptogeny

Istnieje wiele produktów pochodzenia naturalnego, które w swoim składzie zawierają co najmniej jeden aktywny farmakologicznie składnik, zwany adaptogenem. Przez długi czas środowisko medyczne nie akceptowało adaptogenów jako produktów terapeutycznych, ze względu na brak doprecyzowanych różnic między nimi i innymi produktami, wykazującymi podobne działanie. Dopiero kilka lat później radzieccy uczeni – Dardymov i Brekham – podjęli się zdefiniowania tego pojęcia na nowo, wskazując cechy, które musi spełniać produkt, aby mógł zostać nazwany adaptogenem:

  • musi być pochodzenia naturalnego;
  • nie może wykazywać toksyczności;
  • nie może zaburzać naturalnych czynności organizmu ani ich zwiększać – powinien regulować tylko te procesy, które tego wymagają, bez wpływu na pracę poszczególnych narządów; 
  • musi działać niespecyficznie, tj. normalizować czynniki różnego pochodzenia.

Nie poznano jeszcze konkretnych mechanizmów działania adaptogenów, a dotychczasowe badania sugerują, że mogą one pozytywnie wpływać na zdrowie drogą hormonalną i enzymatyczną. Jak dotąd zauważono m.in., że ich działanie zwiększa wytrzymałość mięśniową i wydajność 
organizmu, powoduje wzrost odporności, poprawia sprawność seksualną, jakość snu oraz koncentrację, a także przyspiesza rekonwalescencję po urazach i chorobach. Wykazują one także silne działanie antyoksydacyjne, hepatoprotekcyjne i anaboliczne. Nic więc dziwnego, że dopuszcza się ich działanie w terapii chorób cywilizacyjnych, w tym niedoczynności tarczycy i chorobie Hashimoto.

Ashwagandha (indyjski żeń-szeń, witania ospała, śpioszyn lekarski)

Ashwagandha to jedno z najpopularniejszych ziół medycyny chińskiej. Jej substancją czynną są witanolidy (znajdujące się w przeważającej ilości w jej częściach liściastych) oraz glikowitanolidy (występujące w korzeniach). Jej bezpośredni wpływ na funkcjonowanie tarczycy wynika z konwersji tyroksyny do trójjodotyroniny.

Wpływa również na niwelowanie stresu oksydacyjnego, wyrażonego za pomocą stężenia wolnych rodników, które zwykle jest podwyższone u osób z chorobą Hashimoto4. Największą poprawę obserwują chorzy z niedoczynnością tarczycy, jej subkliniczną lub wtórną postacią związaną m.in. z nadmierną ekspresją kortyzolu i jego prekursora – kortykotropiny. W badaniu przeprowadzonym w 2016 r. udział wzięło 50 osób w wieku między 18 a 50 lat, z wartościami TSH wahającymi się między 4,5 a 10 μIU/l. Ochotnicy zostali podzieleni na dwie równe grupy, z których połowa przyjmowała dziennie 
600 mg ekstraktu z ashwagandhy, a połowa placebo w formie skrobii. Po ośmiu tygodniach terapii ashwagandhą, zarówno stężenie TSH w surowicy krwi, jak i pozostałych wskaźników tarczycowych istotnie statystycznie się poprawiło: 

  • TSH – p < 0,001, T3 – p < 0,001 i T4 – p < 0,001. Wyniki badania potwierdziły, że spożywanie ekstraktu z ashwagandhy może istotnie przyczynić się do normalizacji wskaźników przy subklinicznej niedoczynności tarczycy2.

Żeń-szeń indyjski ma bardzo bogate zastosowanie. Wykazuje pozytywne działanie na funkcje kognitywne, czyli związane z zapamiętywaniem, szybkością, rozkojarzeniem. Ma też działanie przeciwzapalne3. Obserwuje się również jego wpływ na poprawę wrażliwości komórek na insulinę. Mimo prozdrowotnego wpływu na tarczycę, stosowanie go przy jej nadczynności lub chorobie Gravesa-Basedowa może przynieść skutek odwrotny niż przy niedoczynności. Ashwagandha nie jest zalecana również kobietom w ciąży oraz osobom przyjmującym leki nasenne, przeciwpadaczkowe, znieczulające i uspokajające.

Czarnuszka siewna (Nigella sativa, czarny kmin)

Czarnuszka siewna zawdzięcza swoje właściwości przede wszystkim kwasom tłuszczowym, witaminom, fosfolipidom i fitosterolom, a także flawonoidom i saponinom8. 

Jednak składnikiem, który wykazuje największe właściwości adaptogenne, jest tymochinon. Tymochinon jest związkiem chinonowym, najlepiej przebadanym pod kątem adaptogennym, wykazującym działanie m.in. przeciwdrgawkowe, przeciwzapalne i przeciwgrzybicze5, 6. Na przestrzeni lat przypuszczano, że jego działanie na układ odpornościowy może wykazywać pozytywne skutki w terapii chorób tarczycy. Podejrzenia te potwierdziły m.in. wyniki badań z 2016 r. W próbie udział wzięło 40 osób w wieku 22–60 lat z potwierdzoną chorobą Hashimoto. Ochotnicy zostali losowo podzieleni na dwie grupy, które przez kolejnych 8 tygodni przyjmowały kapsułki ze sproszkowanymi ziarnami czarnuszki (2 g). Między grupami zauważono istotne statystycznie różnice, w których znalazły się przede wszystkim zredukowany poziom przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej (anty-TPO), wzrost poziomu trójjodotyroniny, przy jednoczesnym obniżeniu stężenia TSH. U uczestników badania zauważono również znaczące zmiany w masie ciała, które wpłynęły na obniżenie wskaźnika BMI u osób przyjmujących czarnuszkę, przy braku zmian w codziennej diecie7.

Pokrzywa indyjska (Coleus forskohlii)

Wyciąg z korzenia pokrzywy indyjskiej ma szerokie zastosowanie w ajurwedzie. Nie jest on łatwo dostępny, lecz jedynie w określonym klimacie wschodniej i południowej Azji. Jego adaptogenną substancją aktywną jest forskolina, inaczej określana coleonolem, która jako pierwsza została wyizolowana z pokrzywy indyjskiej. Coleonol jest zaliczany do grupy diterpenoidów labdanowych. Już w latach 80. ubiegłego wieku zauważono jego wpływ na zwiększenie stężenia hormonów tarczycy. Przez aktywację enzymu cyklazy adenylowej, stymuluje wytwarzanie cyklicznego adenozynomonofosforanu (cAMP) adenozyno-5’-trifosforanu (ATP), który usprawnia pobór i metabolizm jodu przez tarczycę10. Dzięki temu wspomaga produkcję T4, a także odgrywa istotną rolę w konwersji tyrozyny do trójjodotyroniny. Swoje zastosowanie znajduje również w innych chorobach, w których obserwuje się spadek cAMP, tj. zaburzeniach układu krążenia, nadciśnieniu tętniczym czy astmie9.

Bacopa monnieri (bakopa drobnolistna, Brahmi)

Za substancje czynne pozyskiwane z bakopy uważa się saponiny steroidowe, a dokładnie bakozydy a oraz b. Znajdziemy w niej również flawonoidy, związki fenolowe oraz fitosterole. Dotychczasowe badania pokazują, że ekstrakt z liści bakopy wpływa na zwiększenie stężenia 
hormonu T4 nawet o 41% w porównaniu z wartościami sprzed próby, z jednoczesnym obniżeniem poziomu peroksydacji lipidów w wątrobie. Jej prozdrowotne działanie wpływa przede wszystkim na funkcje kognitywne, obejmujące głównie problemy z pamięcią, koncentracją, które są jednymi z objawów niedoczynności tarczycy11. Sprawdza się przede wszystkim u osób, które cierpią na tzw. mgłę myślową oraz mają problemy z pamięcią i koncentracją. 

Choroby tarczycy – problem wielu narządów

Autoimmunologiczne zapalenie tarczycy oraz jej niedoczynność często wiążą się ze współistnieniem innych schorzeń. Terapia zatem wiąże się niekiedy z leczeniem nie tylko stricte tarczycy, ale również innych narządów i obejmuje zarówno stosowanie środków farmakologicznych, jak i fitoterapeutyków. Częstym wskazaniem jest także zmiana stylu życia – wprowadzenie odpowiedniej diety, łączącej cechy diety przeciwzapalnej, bezglutenowej i bezlaktozowej, włączenie aktywności fizycznej dostosowanej do możliwości pacjenta, a także odpowiednia higiena snu. W postępowaniu leczniczym przy Hashimoto i niedoczynności tarczycy należy też uwzględnić diagnostykę wątroby, jelit i nadnerczy.

Wątroba pełni istotną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy. W jej strukturach następuje przekształcenie nieaktywnej tyroksyny (T4) w aktywną trójjodotyroninę (T3)12. Do konwersji niezbędna jest glukoza, która jest magazynowana w wątrobie, jednak w przypadku diety ubogowęglowodanowej brak jej wystarczającej ilości może przyczynić się do spowolnienia tego procesu, co objawi się symptomami charakterystycznymi dla niedoczynności tarczycy – sennością i spadkiem energii. Wątroba odgrywa również rolę w syntezie glikoproteiny TBG – głównego białka wiążącego tyroksynę i transportującego do organizmu człowieka13. Wszelkiego rodzaju substancje, upośledzające funkcje wątroby, w tym alkohol, toksyny, leki, mogą doprowadzić do zahamowania tych zdolności, co w bezpośredni sposób przyczyni się do problemów z tarczycą. Prawidłowe funkcje wątroby można podtrzymać, stosując m.in. odpowiednią dietę oraz wspomagając terapię dedykowanymi jej ziołami.

Ostropest plamisty (Silybum marianum)

Sylimaryna, czyli związek flawonolignanów, jest najcenniejszą substancją aktywną pozyskiwaną z ostropestu. Oprócz działania antyoksydacyjnego, wykazuje właściwości stymulujące układ immunologiczny. Sylimaryna ma znaczący wpływ na poprawę wskaźników prób wątrobowych – aminotransferazy alaninowej (ALT), aminotransferazy asparaginowej (AST), przy jednoczesnym braku zmian w poziomie gamma glutamylotranspeptydazy (GGT)14. Sylimaryna sukcesywnie działa na niwelowanie marskości wątroby, wywołanej tioacetamidem. Suplementacja znacznie zmniejsza aktywność ALT oraz przywraca prawidłowe działanie specyficznych dla wątroby enzymów antyoksydacyjnych15. Przez swoje działanie stabilizuje lipidy błon komórkowych komórek wątrobowych, dzięki czemu wykazuje działanie ochronne wobec miąższu wątroby. Zabezpiecza w ten sposób hepatocyty przed przedostaniem się do nich toksyn16, 17.

Kurkuma (Rhizoma curcumae, ostryż długi)

Substancja aktywna kurkumy – kurkumina – jest silnym antyoksydantem i na tej podstawie wykazuje swoje działanie hepatoprotekcyjne. W wielu badaniach prowadzonych na przestrzeni lat wykazuje się właściwości osłonowe i terapeutyczne, przez mechanizmy na poziomie komórkowym18. Procesy te obejmują m.in. ograniczenie aktywności peroksydazy lipidowej, cytokin prozapalnych, a także wzmożenie ścieżki sygnałowej PI3K-AKT, biorącej udział w ontogenezie limfo-
cytów B19. Dzięki kurkuminie zauważa się również łagodniejszą odpowiedź komórek wątroby na stres oksydacyjny18. Kurkumina wykazuje również pozytywne działanie na poziomie odbudowy i pracy dróg żółciowych, w przypadkach zakażenia i wystąpienia stanów zapalnych. Ze względu na niską biodostępność kurkumy jej spożycie łączy się z jednoczesnym przyjmowaniem produktów bogatych w magnez lub piperynę. Produkty przemiany kurkumy w organizmie człowieka są słabo wchłaniane. Aby zapobiec szybkiemu metabolizmowi kurkumy łączy się ją m.in. z czarnym pieprzem20.

Naturalne wspomaganie pracy nadnerczy

W przypadku częstej ekspozycji na stres oraz jego utrzymywania się układy neurohormonalne wykazują nadreaktywność. Organizm uruchamia wówczas mechanizmy adaptogenne, które za pomocą neurotransmiterów i neuromodulatorów peptydowych. Głównym mechanizmem neuromodulacji stresu jest oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA, ang. hypothalamic-pituitary-adrenal axis). Odpowiada ona za wiele procesów neurohormonalnych, prowadzących od odbioru bodźca stresogennego (fizjologicznego lub psychologicznego), przez przekształcenie odpowiednich hormonów i ich transportu do wywołania określonej reakcji organizmu22, 23. Permanentne oddziaływanie stresu może doprowadzić do stale utrzymującego się wysokiego poziomu kortyzolu, który w zbyt dużej ilości upośledza działania innych narządów. Podwyższony poziom kortyzolu może prowadzić do nadmiernego odkładania się tkanki tłuszczonej, a w konsekwencji do otyłości.

Wpływa też na obniżenie odporności. Wywołuje on również kaskadę dolegliwości charakterystycznych dla choroby Hashimoto, które ostatecznie mogą prowadzić do poważniejszych zaburzeń – spadku koncentracji, ospałości, bezsenności, która w następstwie prowadzi do spadku serotoniny, co z kolei może skutkować wystąpieniem depresji24. 

Rolą fitoterapii w procesie adaptacyjnym stresu jest przede wszystkim zminimalizowanie wydzielania kortyzolu przez nadnercza. Nie jest to jednak jedyna niezbędna interwencja, ponieważ oprócz wykluczenia czynnika stresogennego konieczna jest również zmiana stylu życia, w tym wprowadzenie aktywności fizycznej, zbilansowanej diety i prawidłowej higieny snu.

Ashwagandha (indyjski żeń-szeń, witania ospała, śpioszyn lekarski)

Jak już wcześniej wspomniano, ashwagandha ma szerokie spektrum działania. Udowodniono również jej prozdrowotny wpływ na reakcje stresowe organizmu. W prowadzonym randomizowanym badaniu, trwającym 8 tygodni, wzięło udział 60 osób, przewlekle zestresowanych. Od ochotników zebrano wywiad medyczny, a także przeprowadzono u nich klasyczne badania ogólnoustrojowe. Poziom stresu określono za pomocą badań krwi, wyznaczając poziom kortyzolu, testosteronu, a także siarczanu dehydroepiandrosteronu (DHEA-S). Ponadto przeprowadzono badania psychologiczne, obejmujące skalę oceny depresji Hamiltona (HAM-A) oraz skalę depresji, lęku i stresu (DASS-21). Do badania kwalifikowały się osoby z wynikiem między 6 a 17 w skali HAM-A (depresja łagodna lub umiarkowana).

Uczestnicy zażywali codziennie wystandaryzowany ekstrakt z ashwagandhy w ilości 240 mg raz dziennie (grupa badana) oraz placebo (grupa kontrolna). Efekty mierzono co 15 dni. Po 60 dniach wykazano, ż...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy