Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia , Otwarty dostęp

9 kwietnia 2020

NR 18 (Kwiecień 2020)

Fitoterapia i substancje chemiczne poprawiające pamięć

140

Pamięć jest na tyle złożonym zjawiskiem, że trudno o jedną definicję. Będzie się ona również zmieniać wraz z narastaniem wiedzy w tym temacie. Najczęściej naukowcy określają pamięć jako zdolność układu nerwowego do kodowania, przechowywania i wydobywania (przypominania) informacji. Bywa rozumiana jako umiejętność uczenia się1.

Rodzajów pamięci jest wiele. Najbardziej praktyczny jest podział na pamięć krótkotrwałą i długotrwałą, który jest przedstawiony na rycinie 1.
Pamięć krótkotrwała to zdolność zapamiętywania przez zmysły danej chwili. Jest to pamięć najbardziej nietrwała, „robocza” i najczęściej ulega zaburzeniom np. z powodu choroby. W powstawaniu pamięci krótkotrwałej ogromne znaczenie mają neuroprzekaźniki, głównie acetylocholina. Dzięki tej pamięci możliwy jest proces uczenia się i przyswajania nowych informacji. Pamięć krótkotrwała w hipokampie (element układu limbicznego związany z przetwarzaniem i magazynowaniem pamięci; „fabryka pamięci”) otrzymuje postać engramów (ślad pamięciowy w mózgu) i po jej przetworzeniu powstaje pamięć długotrwała, która już jest bardziej odporna na zaburzenia. 

R e k l a m a


Pamięć długotrwała dzieli się na pamięć deklaratywną i proceduralną. Pamięć deklaratywna, czyli „wiem, że”, dzieli się z kolei na pamięć semantyczną (dotyczącą pojęć np. nazwy zwierząt, nazwiska osób, nazwy geograficzne) i epizodyczną (magazynującą zdarzenia). Natomiast pamięć proceduralna to pamięć świadoma (wykonywanie czynności wyuczonych) i nieświadoma (czynności wykonywane automatycznie). Jest jeszcze inny rodzaj pamięci – operacyjna, która odpowiada za umiejętność planowania, rozwiązywania problemów, podejmowania decyzji1, 2, 14.

Zaburzenia pamięci 

Zaburzenia pamięci mogą mieć przyczynę organiczną (np. choroba zwyrodnieniowa układu nerwowego jaką jest między innymi Parkinson czy Alzheimer) lub czynnościową (nerwica, depresja, psychozy itp.). W chorobie różne rodzaje pamięci są bardziej lub mniej dotknięte zaburzeniami, co powoduje dużą różnorodność objawów u pacjentów. W praktyce, dla pacjenta oznacza to konsultację zarówno neurologiczną, jak i psychologiczną. Leczenie upośledzenia pamięci nie jest prostym zadaniem. Zwykle proponowana farmakoterapia to za mało, dlatego stosuje się dodatkowe metody terapeutyczne. 
 

R e k l a m a


Stymulacja i protekcja pamięci

Na potrzeby niniejszego artykułu zostaną omówione wybrane substancje chemiczne i surowce roślinne o działaniu stymulującym procesy pamięciowe i neuroprotekcyjne, które można zastosować przy pierwszych kłopotach z pamięcią2, 3, 14.
    

  • Bakopa drobnolistna (Brahmi, Bacopa monnieri, wodny hyzop) jest płożącą się wieloletnią byliną o purpurowych kwiatach, występującą w obszarze mokrym, wilgotnym i podmokłym. Rośnie w całej Azji Wschodniej i Stanach Zjednoczonych. Roślina ta jest stosowana w wielu zaburzeniach układu nerwowego, w tym w bezsenności, lęku czy epilepsji. Jest klasyfikowana jako związek, który stymuluje i poprawia pamięć oraz intelekt. Właściwości neuroochronne i poprawiające pamięć Bacopa zawdzięcza składnikom chemicznym, takim jak bakozyd A i B (saponiny steroidowe). Stosowanie mieszaniny tych związków wpływa korzystnie na pamięć proceduralną, deklaratywną, nieświadomą, epizodyczną oraz zwiększa syntezę acetylocholiny. W badaniach prowadzonych na szczurach uzyskano wzrost poziomu acetylocholiny o 110%. Najlepiej stosować w postaci ekstraktu lub wyciągów wodnoalkoholowych. 
    Działanie surowca jest zauważalne po 24 dniach regularnego zażywania, a jednorazowa kuracja powinna trwać nie dłużej niż 12 tygodni. Efektywna dawka to 300 mg ekstraktu standaryzowanego na zawartość saponin 55%4 –7, 16.
     
  • Miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba L., miłorząb japoński/chiński) to drzewo wykazujące wyjątkowo powolny wzrost, kwitnie i rozwija nasiona między 20. a 40. rokiem życia. Można hodować je w Polsce. Surowcem zielarskim jest świeży żółty jesienny liść, z którego przygotowuje się nalewkę lub intrakt. G. biloba ma między innymi działanie neuroprotekcyjne i wykazano, że łagodzi objawy związane z zaburzeniami kojarzenia/obniżeniem zdolności zapamiętywania/trudnościami w koncentracji oraz osłabieniem uwagi. W praktyce wykorzystuje się ekstrakt w dziennej dawce 120–240 mg, przez okres 2–6 miesięcy. Miłorząb nazywany jest „fabryką biochemiczną”, która zawiera wiele składników bioaktywnych. Do najważniejszych związków należą: flawonoidy, diterpenowe laktony (ginkgolidy A, B, C, J, M), kwasy fenolowe oraz seskwiterpen  trilaktonowy (bilobalid). Ginkgo biloba jest uznany za dobrze tolerowany surowiec, ale zdarzają się objawy niepożądane. Mogą one obejmować ból głowy, kołatanie serca, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, zaparcia, reakcje alergiczne skóry. Ostrożności wymaga stosowanie surowca u pacjentów: z zaburzeniami krzepnięcia, z padaczką, przyjmującymi niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), leki przeciwpłytkowe, leki przeciwzakrzepowe, leki moczopędne z grupy tiazydów, leki przeciwdepresyjne hamujące wychwyt zwrotny serotoniny, suplementy z czosnkiem, imbirem czy żeń-szeniem. Wskazane jest również odstawić miłorząb co najmniej 36 godzin przed planowanym zabiegiem chirurgicznym4, 8–15.
     
  • Lecytyna 
    Mieszanina fosfolipidów, ważny składnik błon komórkowych wszystkich organizmów żywych. Najwięcej znajduje się jej w rdzeniu kręgowym, mózgu, nerkach, wątrobie, nasieniu, włóknach nerwowych. Do celów przemysłowych lecytyna uzyskiwana jest głównie z nasion sojowych (czasem z innych nasion oleistych, np. ze słonecznika) i z żółtka jaja kurzego. Ta pozyskiwana z żółtek jest droższa. Będą się one trochę różnić składem chemicznym (tabela 1), ale zawsze będzie dominować fosfatydylocholina (PC). PC wpływa korzystnie na funkcjonowanie mózgu, działa neuroprotekcyjnie oraz jest źródłem choliny (witamina B4). Cholina z kolei potrzebna jest do syntezy acetylocholiny, a ta m.in. poprawia pamięć i zmniejsza objawy choroby Alzheimera. Zalecana dawka lecytyny wynosi przynajmniej kilka gram na dobę, a włączenie dodatkowej suplementacji hupercyną A zwiększy produkcję acetylocholiny17–19, 25–27.
     
Ryc. 1. Podział pamięci

 

  • Hupercyna A jest alkaloidem widłaka Huperzia serrata (Lycopodium spp). Hamuje rozkład acetylocholiny, w efekcie poprawia się pamięć, procesy kojarzenia i ogólnie funkcje poznawcze. Działa neuroprotekcyjnie. Może być łączona z miłorzębem, grzybem leczniczym Hericium erinaceus i witaminami z grupy B. Nie powinno się przekraczać dziennej dawki 400 μg. Zwykle praktykuje się 50–200 μg przyjmowane rano pod kontrolą lekarską28–31.
     
  • Hericium erinaceus (Soplówka jeżowata = lwia grzywa) jest grzybem leczniczym popularnym i powszechnym w krajach azjatyckich oraz Ameryce Północnej. W Polsce natomiast podlega ścisłej ochronie. Soplówka zawiera m.in. aminokwasy (najwięcej L-alaniny i L-leucyny), potas, fosfor, mangan, miedź, cynk, żelazo, selen, german, 32 różne substancje aromatyczne, polisacharydy (głównie beta-glukan), ergosterol (prekursor witaminy D2). W kontekście układu nerwowego najważniejsze są hericenony i erinacyny. Wykazują one działanie neuroprotekcyjne, poprawiają zdolność uczenia się/ pamięć, wpływają korzystnie na produkcję czynnika wzrostu nerwu (w efekcie pojawia się więcej neuronów i stymulowana jest produkcja mieliny, która usprawniania procesy zapamiętywania). Z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi można przyjmować dawkę 250 mg, trzy razy dziennie32–37.
     
  • Wąkrotka azjatycka (Centella asiatica L. = Hydrocotyle repanda Pers. = Gotu kola = Hydrocotyle asiatica) naturalnie występuje w tropikalnych i subtropikalnych krajach południowo-wschodniej Azji. Wśród bogatego składu chemicznego rośliny możemy szczególnie wyróżnić duże ilości saponin triterpenowych (np. kwas azjatykowy, kwas madekasowy, azjatykozyd, madekasozyd, kwas terminolowy, azjatykozyd B, kwas bromowy,  centellozyd, bramozyd, braminozyd, tankunizyd, scefoleozyd) oraz flawonoidy (np. kemferol, kwercetyna, rutyna, apigenina), witaminy (A, C, K, E), magnez. Surowcem zielarskim może być cała roślina z korzeniami. 
    Wąkrotka ma bardzo szerokie zastosowanie. Będzie działać m.in. neuroprotekcyjnie (zapobiega uszkodzeniom neuronów), korzystnie na pracę mózgu (poprawia pamięć, zapobiega załamaniom psychicznym/depresji), jest wykorzystywana w leczeniu niedokrwienia mózgu. W celu uzyskania takiego efektu terapeutycznego najlepiej stosować wyciągi alkoholowe w dawce 5 ml 2 razy dziennie (nie pić przed snem). Sugerowany czas stosowania surowca wynosi 6 tygodni, następnie należy zrobić przerwę na minimum 2 tygodnie. Wąkrotkę można stosować równocześnie z lecytyną, ale nie łączyć z hordeiną, strychniną, kulczybą, aminkiem egipskim, lobeliną, winkaminą. Przeciwwskazana jest również dla kobiet w okresie ciąży i laktacji. Roślina może powodować wzrost poziomu cukru i lipidów we krwi, dlatego pacjenci z cukrzycą i hiperlipidemią powinni skonsultować ze specjalistą przyjmowanie preparatu20–24.
Tab. 1. Skład chemiczny lecytyny, w zależności od jej pochodzenia19
LECYTYNA SOJOWA LECYTYNA Z ŻÓŁTKA
fosfatydylocholina fosfatydylocholina
fosfatydyloeta...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy