Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia , Otwarty dostęp

18 sierpnia 2020

NR 20 (Sierpień 2020)

Fitoterapia kaszlu w przebiegu infekcji wirusowych

95

Kaszel to najczęstszy objaw chorób układu oddechowego. Jest on odruchem obronnym, mającym na celu oczyszczenie dróg oddechowych z nadmiaru wydzieliny lub ciał obcych. Mechanizm kaszlu polega na wytworzeniu wysokiego ciśnienia w klatce piersiowej i w płucach, które wyrzuca gwałtownie powietrze, porywając jednocześnie drobne cząstki napotkane na swojej drodze. Odbywa się to przez nasilony wdech, a następnie wydech, przy początkowym krótkim zamknięciu głośni. Kaszel powstaje na drodze odruchowej lub też może zostać wywołany dobrowolnie1. 

Bodźcem do uruchomienia odruchu kaszlowego jest drażnienie zlokalizowanych w drogach oddechowych i płucach mechano- lub chemoreceptorów. Czynnikiem drażniącym w przypadku tych pierwszych może być ciało obce, skurcz mięśni gładkich czy obrzęk śluzówki oskrzeli. Chemoreceptory reagują natomiast na związki chemiczne lub mediatory zapalne. Odruch kaszlu może być również generowany przez bodźce działające poza układem oddechowym, wzbudzane przez drażnienie przełyku, błony śluzowej żołądka lub przewodu słuchowego zewnętrznego (za pośrednictwem nerwu błędnego)2. Biorąc pod uwagę charakter kaszlu, można go klasyfikować jako suchy lub produktywny. Ten ostatni jest powiązany z odkrztuszaniem plwociny (tzw. kaszel mokry lub wilgotny). W zależności od długości utrzymywania się objawów wyróżniamy kaszel ostry, przedłużający się oraz przewlekły. Szczególnym rodzajem kaszlu jest tzw. kaszel poinfekcyjny, który jest związany z uszkodzeniem nabłonka oddechowego na skutek aktywności drobnoustrojów, w konsekwencji czego następuje nasilenie wrażliwości receptorów kaszlowych oraz wtórna nadreaktywność oskrzeli1. W warunkach prawidłowych niewielka ilość śluzu jest wydzielana do światła dróg oddechowych w sposób nieuświadomiony. Jest ona transportowana przez nabłonek rzęskowy w kierunku krtani, a następnie połykana. Zarówno ostre, jak i przewlekłe choroby układu oddechowego mogą powodować zwiększenie wydzielania śluzu oraz zmianę jego właściwości. Gdy ilość i właściwości śluzu uniemożliwiają jego efektywny transport oraz usuwanie, pojawia się kaszel, którego zadaniem jest wsparcie transportu śluzu z dolnych do górnych dróg oddechowych, w tym gardła i jamy ustnej3. Infekcje wirusowe górnych lub dolnych dróg oddechowych są najczęstszymi przyczynami kaszlu ostrego, stanowią one tutaj aż 80% czynników etiologicznych4. Kaszel, obok kichania i mówienia, jest także jedną z podstawowych dróg transmisji wirusowych czynników infekcyjnych wśród ludzi. Wirusy jako obligatoryjne pasożyty wewnątrzkomórkowe uszkadzają komórki nabłonka oddechowego i indukują odczyn zapalny. Zwiększają przepuszczalność naczyń oraz powodują zmiany wysiękowe. Dodatkowo konsekwencją wystąpienia infekcji wirusowej mogą być nadkażenia bakteryjne. Nadreaktywność oskrzeli ułatwia kolonizację oraz inwazję uszkodzonego miejsca przez bakterie bytujące w górnych drogach oddechowych5. Leki pochodzenia roślinnego stosowane w pulmonologii, mające znaczenie w fitoterapii kaszlu, można podzielić na kilka kategorii. Należą do nich środki wykrztuśne (ułatwiające usunięcie zalegającej wydzieliny oskrzelowej), powlekające i nawilżające oraz przeciwkaszlowe. Pomocne mogą być także środki spazmolityczne znoszące lub osłabiające skurcz mięśni gładkich oskrzeli. Do innych roślinnych remediów, które mogą stanowić tutaj wsparcie, należą środki antyseptyczne (hamujące rozwój wirusów oraz bakterii), immunostymulujące, przeciwzapalne, a nawet antyoksydacyjne6. W niniejszym artykule skupiono się głównie na działaniach wykrztuśnym, nawilżającym oraz przeciwkaszlowym, które wydają się mieć największe znaczenie w fitoterapii kaszlu. Zwrócono także uwagę na jednoczesne działanie przeciwwirusowe omawianych preparatów. Z uwagi na wąskie ramy niniejszego artykułu ten ostatni wątek został zaprezentowany zaledwie w zarysie, z pewnością wymaga on osobnego opracowania.

POLECAMY

Surowce powlekające i nawilżające drogi oddechowe (Remedia mucilaginosa) 


Do często stosowanych roślin w fitoterapii kaszlu należą surowce bogate w polisacharydy. Mają one właściwości osłaniające oraz powlekające, działają przeciwzapalnie. Takie rośliny są stosowane w pulmonologii od bardzo dawnych czasów. Mechanizm ich działania nie jest do końca jasny, podejmowane są tutaj różne próby jego wytłumaczenia. Śluzy roślinne po podaniu drogą doustną nie trafiają bezpośrednio do układu oddechowego. Według niektórych autorów produkty ich trawienia, takie jak kwas glukuronowy oraz krótkie łańcuchy nierozłożonych cukrów, po dyfuzji do dróg oddechowych tworzą tam w środowisku wodnym roztwory koloidalne, które powlekają cienką warstwą błony śluzowe. Dzięki temu działają ochronnie na mechanoreceptory nabłonka oddechowego przed kontaktem z czynnikami drażniącymi, takimi jak toksyny bakteryjne, kurz czy czynniki chemiczne7. Do surowców polisacharydowych należą: korzeń oraz liść prawoślazu, nasiona lnu, kwiat malwy czarnej i dzikiej, kwiat dziewanny, liść babki lancetowatej, kwiatostan lipy oraz plecha porostu islandzkiego. Surowcem zawierającym niewielkie ilości polisacharydów jest także korzeń lukrecji. Dopóki nie odkryto alkaloidów pirolizydynowych, znaczenie fitoterapeutyczne miały tutaj także takie rośliny lecznicze, jak żywokost lekarski oraz podbiał pospolity. Surowce bogate w polisacharydy mają szczególne znaczenie w fitoterapii kaszlu suchego. Są one niekiedy traktowane jako leki przeciwkaszlowe działające obwodowo przez hamowanie czynności receptorów kaszlowych w drogach oddechowych8.

Prawoślaz lekarski (Althaea officinalis L.)


Korzeń prawoślazu to surowiec, który zawiera do 10% śluzów, flawonoidy, kwasy fenolowe. Dzięki dużej zawartości polisacharydów działa osłaniająco na błony śluzowe przewodu pokarmowego oraz górnych dróg oddechowych. Preparaty z prawoślazu zmniejszają stan podrażnienia, uczucie bólu oraz częstość odruchów kaszlowych. Stosowanie tego surowca ułatwia pęcznienie zalegającej wydzieliny  w drogach oddechowych, wyzwala ruchy nabłonka rzęskowego oraz powoduje odruch wykrztuśny. Śluzy prawoślazu mają także właściwości immunostymulujące9. Dawkowanie 
0,5–3 g wysuszonych, rozdrobnionych korzeni do przygotowywania maceratu 3 × dziennie (ESCOP10 2003, EMEA11 2016). Maksymalna dawka dobowa to 15 g surowca. Dawkowanie dla dzieci w wieku 6–11 lat to 0,5–1,5 g w formie maceratu 3 × dziennie, a dla dzieci w wieku 3 do 5 lat – 0,5–1 g 3 × dziennie (EMEA 2016)12.  

  • Surowce wykrztuśne (Remedia expectorantia) - Leki wykrztuśne z uwagi na mechanizm działania dzieli się na środki sekretolityczne (łac. secretolytica) oraz mukolityczne (łac. mucolytica). Stosuje się je w suchym kaszlu lub w kaszlu z gęstą plwociną. Zwiększają one wydzielanie śluzu oraz powodują jego upłynnienie. Takie środki mogą działać bezpośrednio, kiedy są wydalane przez płuca, gdzie drażnią błonę śluzową oskrzeli, powodując efekt sekretolityczny. Należą tutaj olejki eteryczne oraz gwajakol, występujący w żywicy gwajakowej (Resina guajaci). W farmakoterapii kaszlu najczęściej stosuje się sulfogwajakol, który upłynnia wydzielinę, co powoduje zmianę charakteru kaszlu na bardziej wilgotny. Obok sekretolitycznego działania olejków, niekiedy zwraca się uwagę także na ich wpływ osuszający (łac. exiccantia). Jak zauważa Wojciech Roeske, w małych dawkach olejki hamują czynność wydzielniczą oskrzelowych gruczołów śluzowych, działając osuszająco na drogi oddechowe13. Wpływ osuszający surowców olejkowych, takich jak choćby ziele tymianku, to także punkt widzenia medycyny chińskiej14. Inny mechanizm efektu sekretolitycznego wiąże się z działaniem pośrednim przez drażnienie błony śluzowej żołądka, co powoduje na drodze odruchowej wzmożenie wydzielania wodnistego śluzu w oskrzelach. W ten sposób działają surowce saponinowe, np. preparaty na bazie bluszczu. Leki mukolityczne z kolei są stosowane przede wszystkim podczas kaszlu, któremu towarzyszy gęsty śluz. Do roślinnych mukolityków należy bromelaina, czyli kompleks enzymów proteolitycznych występujących w owocach ananasa (Ananas comosus L.). Należy ona jednak do rzadko wykorzystywanych w kontekście kaszlu fitoterapeutyków. Jeśli chodzi o zastosowanie w terapii infekcji dróg oddechowych, to częściej używana jest ona w stanach zapalnych zatok przynosowych15.
  • Surowce olejkowe oraz olejki eteryczne- Olejki eteryczne to złożone mieszaniny lotnych związków należących do terpenów oraz pochodnych fenylopropanu, które mają m.in. właściwości przeciwdrobnoustrojowe oraz wykrztuśne. Takie działanie jest szczególnie wartościowe w kontekście infekcji wirusowych górnych oraz dolnych dróg oddechowych. Do najczęściej stosowanych olejków w tego typu infekcjach należą olejki: anyżowy, eukaliptusowy, sosnowy, tymiankowy, rozmarynowy, miętowy, oregano, pichtowy, kamforowy czy z drzewa herbacianego. Z uwagi na swoje właściwości są one często stosowane w celu łagodzenia objawów takich jak kaszel, wchodząc w skład różnego typu preparatów, np. syropów. Ponieważ wykazują zwykle aktywność przeciwwirusową, będą działały nie tylko łagodząco na objawy, ale także przyczynowo, przez bezpośrednie hamowanie rozwoju infekcji powodowanych przez wirusy. Szczególnie wartościową metodą aplikacji olejków w infekcjach dróg oddechowych jest inhalacja. Gwarantuje ona dobrą biodostępność składników aktywnych olejku w miejscu występowania problemu, czyli w drogach oddechowych. Tą drogą molekuły olejkowe najszybciej docierają do tkanki docelowej. W związku z bardzo dobrym ukrwieniem oraz dużą powierzchnią wchłaniania tkanki płucnej, składniki aktywne o charakterze lotnym szybko dostają się także do krążenia ustrojowego. Dzięki temu wywierają nie tylko efekt lokalny, ale działają również systemowo. Ponadto inhalacja pozwala na ominięcie efektu pierwszego przejścia (metabolizm wątrobowy). Olejki eteryczne mogą być także aplikowane na skórę w obszarze klatki piersiowej, bądź drogą doustną, jako składnik syropów czy kapsułek. Po upływie pewnej ilości czasu od podania preparatów olejkowych tymi drogami ich składniki aktywne często ulegają wydalaniu w układzie oddechowym, mimo że główną drogą eliminacji są tutaj drogi moczowe16.  Dobrze przebadanym pod kątem infekcji układu oddechowego preparatem olejkowym jest Myrtol (GeloMyrtol® forte). Jest to standaryzowana mieszanina olejków eterycznych z sosny (Pinus sp.), pomarańczy gorzkiej (Citrus aurantifolia) oraz eukaliptusa gałkowego (Eucalyptus globulus). Główne komponenty chemiczne preparatu to monoterpeny: eukaliptol, d-limonen, α-pinen, przy czym dwa pierwsze stanowią tu zasadniczą część molekuł olejkowych. Skuteczność tego preparatu weryfikowano w wielu badaniach klinicznych, m.in. u pacjentów z ostrym zapaleniem oskrzeli. Przykładowo przeprowadzono wieloośrodkowe, randomizowane, podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo badanie kliniczne na grupie 413 osób (Gillissen i in., 2013). Pacjenci z ostrym zapaleniem oskrzeli, bez istotnych chorób współistniejących, zostali podzieleni na dwie grupy: w jednej stosowano preparat GeloMyrtol forte w dawce 300 mg 4 × dziennie (202 osoby), druga grupa otrzymywała placebo (211 osób)17. Skuteczność badanego leku była znacznie wyższa w stosunku do grupy kontrolnej w zakresie zmniejszenia napadów kaszlu. Redukcja do 50% ataków kaszlu dziennie nastąpiła znacznie szybciej w grupie badanej niż w grupie placebo. Wśród osób zażywających preparat olejkowy było więcej pacjentów bez ataków kaszlu w ciągu dnia, obserwowano tu także mniejsze trudności z odkrztuszaniem i lżejsze zaburzenia snu z powodu napadów kaszlu w nocy. W wielu innych badaniach klinicznych wykazano, że stosowanie tego preparatu olejkowego prowadzi do szybkiego złagodzenia głównych objawów, takich jak ataki kaszlu i trudności z odkrztuszaniem. Myrtol jest rekomendowany w ostrych i przewlekłych zakażeniach górnych i dolnych dróg oddechowych, takich jak ostre i przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa i zatok, ostre i przewlekłe zapalenie oskrzeli oraz przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)18.
  • Surowce saponinowe o działaniu wykrztuśnym. Kolejną ważną grupą substancji czynnych stosowanych w fitoterapii kaszlu są saponiny. Podobnie jak śluzy roślinne również działają one pośrednio. Po podaniu doustnym drażnią zakończenia nerwowe błony śluzowej żołądka, powodując w ten sposób pobudzenie ośrodka nerwu błędnego. To prowadzi z kolei do zwiększenia produkcji i wydzielania wodnistego śluzu w drogach oddechowych, a w rezultacie następuje odruch kaszlu. Do surowców o takim działaniu należy liść bluszczu, kwiat dziewanny, korzeń mydlnicy, korzeń pierwiosnka, a także korzenie lukrecji, pierwiosnka, mydlnicy oraz krzyżownicy. Trzy pierwsze surowce w kontekście infekcji wirusowych na szczególną uwagę zasługują:

 

  • Bluszcz pospolity (Hedera helix L.)

Bluszcz pospolity należy do roślin o ugruntowanej pozycji w lecznictwie. Jego efektywność w łagodzeniu kaszlu wykazano w wielu badaniach klinicznych19. Surowiec działa wykrztuśnie, rozkurczająco na mięśnie gładkie (spazmolitycznie) oraz przeciwgrzybiczo. Wyciągi z tej rośliny leczniczej są najczęściej stosowane w męczącym, uporczywym kaszlu towarzyszącym infekcjom dróg oddechowych, w nieżytowym zapaleniu oskrzeli, pomocniczo w astmie oraz krztuścu. Liść bluszczu zawiera ok. 5% saponin trójterpenowych (najważniejsze to hederasaponina C). Ponadto w surowcu występują sterole, flawonoidy,kwasy fenolowe (chlorogenowy i kawowy) oraz olejek lotny. Jest to surowiec o wąskim indeksie terapeutycznym, przedawkowany może prowadzić do zatrucia na skutek obecności saponin o działaniu hemolizującym. Najczęstsze objawy przedawkowania bluszczu to nudności, wymioty, biegunka i pobudzenie (ESCOP 2003). Symptomy zatrucia są różne u poszczególnych osób i mogą obejmować także ślinienie, ból brzucha, ból głowy, gorączkę, nadmierne pragnienie, wysypkę i rozszerzenie źrenic. Zgłaszano również hemolizę, która jest proporcjonalna do spożytej ilości (EMEA). Surowiec stosowany jednak w prawidłowych dawkach jest bezpieczny i nie powoduje działań niepożądanych. Dzienna dawka liścia bluszczu wynosi 300 mg20. Według opracowanych na podstawie monografii Niemieckiej Komisji E zaleceń działania uboczne podczas stosowania preparatów z bluszczu mogą wystąpić wyłącznie przy znacznie przekroczonej dawce 300 mg surowca na dobę. Jak podkreślają autorzy, takie stosowanie liścia bluszczu mieści się w dolnej granicy dawkowania i powinno być ono wyższe, jednak uwzględnia ryzyko wystąpienia działań niepożądanych21. Inni autorzy podają także dawkowanie biorące pod uwagę różne grupy wiekowe pacjentów. W przeliczeniu na suche ziele w preparatach z suchego ekstraktu na bazie alkoholu etylowego dla osób dorosłych zaleca się 250–420 mg dziennie. Dla dzieci w wieku 1–4 lat proponuje się 50–150 mg na dzień, natomiast u dzieci starszych w wieku 4–12 lat – 150–210 mg surowca dziennie22. 

 

  • Dziewanna (Verbascum sp.)

Niektóre surowce mają złożone działanie. Kwiat dziewanny zawiera saponiny dające efekt wykrztuśny, a jednocześnie obecne są w nim śluzy roślinne (do 3%) o działaniu łagodzącym i powlekającym (łac. demulcant). Ponadto ta roślina lecznicza zawiera irydoidy, substancje czynne cechujące się właściwościami przeciwzapalnymi oraz przeciwdrobnoustrojowymi. Obecność irydoidów jest uwarunkowana jakością surowca. W sytuacji nieprawidłowego suszenia bądź przechowywania (zbyt wysoka temperatura, dostęp światła) te niestabilne składniki dziewanny tracą swoją aktywność, ulegając przekształceniu 
do substancji niewykazujących właściwości leczniczych. Ponadto surowiec zawiera flawonoidy oraz karotenoidy, które zwiększają odporność ścian naczyń włosowatych oraz regulują ich przepuszczalność. Wykazano także aktywność hamującą wyciągów z dziewanny w stosunku do wirusa grypy A oraz B23. Kwiat dziewanny jest częstym składnikiem syropów na kaszel. Wyciągi z surowca powodują upłynnienie wydzieliny dróg oddechowych, mają właściwości przeciwzapalne oraz przeciwwirusowe. Do najczęściej stosowanych w fitoterapii gatunków należy dziewanna kutnerowata (Verbascum phlomoides L.) oraz dziewanna wielkokwiatowa (Verbascum thapsiforme Schrad.). Dawkowanie surowca 1,5–2 g 3–4 × dziennie w formie naparów lub odwarów dla osób powyżej 12. roku życia (EMEA 2008)24.

  •     Lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra L.)

W kontekście infekcji wirusowych na szczególną uwagę zasługuje korzeń lukrecji, bogate źródło saponin trójterpenowych o działaniu wykrztuśnym oraz przeciwwirusowym. Ze względu na obecność flawonoidów zaznacza się także działanie spazmolityczne korzenia lukrecji. Ponadto wykazuje ona istotne właściwości przeciwzapalne, które są związane z adrenokortykotropowym wpływem saponin. Ze względu na taką aktywność przy dłuższym stosowaniu korzenia lukrecji w dużych dawkach może dojść do hipokaliemii oraz obrzęków. Obserwowano, że korzeń lukrecji podawany w suchym kaszlu wykazuje działanie przeciwkaszlowe, a także wpływa hamująco na wirusa RSV (respiratory syncytial virus)25. Wykazano także aktywność wyciągów z lukrecji w stosunku do wielu innych rodzajów wirusów26. Dawkowanie korzenia lukrecji wynosi 1,5–5 g dobowo, co odpowiada 
60–200 mg glicyryzyny (głównej saponiny), jako środek wykrztuśny. W chorobie wrzodowej żołądka stosuje się wyższe dawki rzędu 5–15 g dziennie27. 

Surowce przeciwkaszlowe (Remedia antibechica) hamujące ośrodek kaszlu


Niektóre składniki aktywne roślin mają działanie hamujące ośrodek kaszlu w rdzeniu przedłużonym. Są to przede wszystkim alkaloidy. Rośliny je zawierające często należą do surowców o tzw. wąskim indeksie terapeutycznym, co oznacza, że jest niewielka różnica między dawką terapeutyczną a toksyczną. Z tego powodu wyciągi lub preparaty na ich bazie rzadko są aktualnie używane w lecznictwie. Alkaloidy roślinne są najczęściej stosowane w postaci wyizolowanej, w dokładnie określonej dawce. Do często wykorzystywanych substancji czynnych hamujących odruch kaszlu należą kodeina oraz mniej znana w Polsce glaucyna. 
    

  • Kodeina

Kodeina występuje w maku lekarskim (Papaver somniferum var. album), a dokładniej w jego soku mlecznym, zwanym opium. Stanowi ona śre...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy