Dołącz do czytelników
Brak wyników

Aspekty prawne

1 marca 2018

NR 5 (Luty 2018)

Odpowiedzialność prawna osób wykonujących zabiegi akupunktury

0 419

W obliczu coraz większej popularności usług związanych z medycyną naturalną, w tym akupunktury, warto zadać pytanie: Czy obowiązujące w Polsce przepisy w należytym zakresie reglamentują dostęp do działalności w postaci wykonywania usług i zabiegów akupunktury, czy też istnieje konieczność wprowadzenia bardziej restrykcyjnych norm dla tej dziedziny?

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Kto jest uprawniony do wykonywania zabiegu akupunktury?
  • Jakie działania osób wykonujących zabieg akupunktury stanowią wykroczenie?
  • Jak dochodzić roszczeń za błędnie wykonany zabieg akupunktury?

 

W ostatnim czasie notuje się wzrost zainteresowania naturalnymi, tradycyjnymi i niefarmakologicznymi metodami terapii. Moda na nieprzetworzoną żywność, produkty ekologiczne oraz zdrowy tryb życia przekłada się również na medycynę, być może z tym wiąże się właśnie popularyzowanie naturalnych metod terapii. Wraz ze wzrostem popytu na usługi związane z medycyną naturalną rośnie liczba osób podejmujących działalność gospodarczą, zawodową w tej branży. Jednocześnie wzrasta proporcjonalnie ryzyko występowania nieprawidłowości i błędów w realizowaniu tych usług. Co za tym idzie, przybywa także osób poszkodowanych podczas wadliwie przeprowadzonych zabiegów oraz osób występujących z roszczeniami cywilnoprawnymi względem usługodawców. Wzrasta również liczba postępowań karnych i przypadków pociągnięcia do odpowiedzialności karnej osób, które na skutek niezachowania należytej ostrożności, braku fachowej wiedzy albo innych czynników dopuściły się przestępstw godzących w takie dobra jak życie lub zdrowie pacjentów. Warto zatem zweryfikować obowiązujące regulacje prawne w tym zakresie i wskazać, jakie są możliwe skutki prawne nieprawidłowego wykonywania określonych usług z zakresu medycyny naturalnej oraz czy obowiązujące w tym zakresie normy prawne skutecznie chronią pacjentów przed nierzetelnymi usługodawcami. Tym samym możliwe będzie sformułowanie pytania: czy obowiązujące w Polsce przepisy reglamentują dostęp do działalności w postaci wykonywania usług i zabiegów akupunktury w należytym zakresie, czy też istnieje konieczność wprowadzenia bardziej restrykcyjnych norm dla tej dziedziny?

Klasyfikacja zabiegu akupunktury i jej konsekwencje

Jedną z naturalnych metod oddziaływania na pacjenta jest akupunktura, którą można zdefiniować jako „formę terapii polegającą na umieszczeniu delikatnych igieł w odpowiednich miejscach na ciele, w sposób uwzględniający aktualną wiedzę z zakresu anatomii, fizjologii i patologii, oraz zasad medycyny i popartą badaniami”. Dosłowne tłumaczenie z języka łacińskiego słów acus i puncture oznacza przebicie igłą. Akupunktura rozumiana w szerokim ujęciu może polegać na takich zabiegach jak: igłowanie ciała, moxoterapia, akupunktura elektryczna (elektroakupunktura), akupunktura laserowa (fotoakupunktura), akupunktura mikrosystemowa określonych partii ciała (np. ucho, twarz, ręka, akupunktura skóry głowy) oraz akupresura (zastosowanie ciśnienia w wybranych lokalizacjach). O tym, że akupunktura ma wpływ na stan zdrowia, świadczyć może nie tylko ponad 2500 lat tradycji jej stosowania, ale również najnowsze badania kliniczne. Już w roku 1997 National Institute of Health opublikował „Consensus Statement”, w którym zawarte zostało zestawienie wiedzy uzyskanej z badań klinicznych, dotyczących skuteczności akupunktury. Autorzy doszli do wniosku, że warto ukonstytuować i usystematyzować wiedzę teoretyczną popartą wynikami badań, pokazując w ten sposób skuteczność akupunktury w zapobieganiu i leczeniu takich przypadłości jak nudności pooperacyjne oraz dolegliwości związane z przebytą chemioterapią dorosłych. Jak donoszą różne źródła, akupunktura może być przydatna również jako leczenie wspomagające lub dopuszczalna alternatywa w niwelowaniu bólu z różnego rodzaju przyczyn. W związku z ujęciem akupunktury jako formy oddziaływania mającej udowodniony wpływ na poprawę stanu zdrowia (m.in. niwelowanie bólu czy nudności), zasadne jest dokonanie pewnej kategoryzacji – czy jest to forma usługi medycznej, czy też paramedycznej, a także czy dla zaistnienia odpowiedzialności prawnej stanowić to będzie znaczącą różnicę.

W „Międzynarodowej Klasyfikacji Zabiegów Medycznych – ICD-9” akupunktura została zakwalifikowana jako procedura medyczna w kategorii „Inne zabiegi nieoperacyjne”, w grupie „99.92 inna akupunktura”, z podziałem na „akupunktura – leczenie bólu przewlekłego 99.921” oraz „akupunktura – inna 99.929”, co mogłoby oznaczać, że powinna być wykonywana przez personel medyczny (lekarzy, pielęgniarki). Z kolei w rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (Dz. U. z 2013 r., poz. 1413, t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 357), które określa wykaz oraz warunki realizacji świadczeń gwarantowanych z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej, ustawodawca ujął akupunkturę w katalogu gwarantowanych świadczeń medycznych jako świadczenie medyczne, z przeznaczeniem leczenia bólu przewlekłego w poradniach bólu. 

Rozporządzenie to nie określa jednak wymogów co do kwalifikacji personelu wykonującego świadczenia w postaci akupunktury, w przeciwieństwie do pozostałych świadczeń ujętych w załącznikach do rozporządzenia, przy których ustawodawca precyzuje w warunkach, iż może je realizować np. lekarz specjalista lub lekarz posiadający określoną specjalizację albo np. „pielęgniarka z doświadczeniem we współpracy przy wykonywaniu badania”. Biorąc pod uwagę powyższy brak normatywnego zastrzeżenia co do kwalifikacji, jakie powinna posiadać osoba wykonująca zabiegi akupunktury, można by wnioskować, że jest to usługa/świadczenie, które może wykonywać każda osoba fizyczna, bez względu na wykształcenie, posiadaną wiedzę i doświadczenie zawodowe. W obowiązującym stanie prawnym w zasadzie jest to możliwe, o czym będzie mowa w dalszej części artykułu. Biorąc jednak pod uwagę konieczność zapewnienia przez ustawodawcę odpowiednich standardów świadczonych usług w ramach medycznych świadczeń gwarantowanych, zgodnie z treścią § 4 rozporządzenia w sprawie świadczeń gwarantowanych (...) – „Świadczenia gwarantowane są udzielane zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, z wykorzystaniem metod diagnostyczno-terapeutycznych innych niż stosowane w medycynie niekonwencjonalnej, ludowej lub orientalnej”. Przepis ten jednoznacznie eliminuje możliwość świadczenia usługi akupunktury, w ramach świadczeń tzw. gwarantowanych (finansowanych ze skarbu państwa), przez osoby nienależące do grupy podmiotów wykonujących zawód medyczny.

Dwie kategorie podmiotów uprawiających zawód medyczny

Z kolei, jak wynika z definicji zawartej w art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o działalności leczniczej, zawód medyczny może być wykonywany przez dwie kategorie podmiotów. Pierwszą kategorię stanowią osoby, które na podstawie odrębnych przepisów uprawnione są do udzielania świadczeń zdrowotnych – są to:

  • lekarze, którzy zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 z późn. zm.) uprawnieni są do udzielania świadczeń zdrowotnych,
  • pielęgniarki i położne, których wykonywanie zawodu, w świetle przepisów ustawy z dnia 5 lipca 1996 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (Dz. U. z 2001 r. Nr 57, poz. 602 z późn. zm.) polega także na udzielaniu świadczeń zdrowotnych,
  • ratownicy medyczni, których wykonywanie zawodu reguluje ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (Dz. U. Nr 191, poz. 1410 z późn. zm.),
  • farmaceuci, którzy wykonują zawód farmaceuty w myśl ustawy z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 2211),
  • felczerzy, wykonujący działalność w oparciu o ustawę z dnia 20 lipca 1950 r. o zawodzie felczera (Dz. U. z 2004 r. Nr 53, poz. 531 z późn. zm.), co obejmuje udzielanie świadczeń zdrowotnych,
  • diagności laboratoryjni, wykonujący zawód na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej (Dz. U. z 2004 r. Nr 144, poz. 1529 z późn. zm.).

Drugą kategorią objęte są osoby wykonujące zawód medyczny na podstawie posiadanych fachowych kwalifikacji. Kwalifikacje te powinny być z całą pewnością odpowiednie do udzielanych świadczeń zdrowotnych. Niestety, nie ma przepisów, które zawierałyby szczegółowe uregulowania dotyczące wykonywania zawodów medycznych należących do tej właśnie kategorii. W związku z tym, pomocniczo przy ustalaniu drugiej kategorii osób wykonujących zawód medyczny posiłkować się można rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 20 lipca 2011 r. w sprawie kwalifikacji wymaganych od pracowników na poszczególnych rodzajach stanowisk pracy w podmiotach leczniczych niebędących przedsiębiorcami. Zgodnie z § 2 tego rozporządzenia, przez wyższe wykształcenie medyczne należy rozumieć posiadanie tytułu zawodowego nadawanego absolwentom uczelni medycznych i podstawowych jednostek organizacyjnych innych uczelni, działających w dziedzinie nauk medycznych. Dodatkowo w punktach 2, 3 i 4 tego samego przepisu ustawodawca definiuje:

  • tytuł zawodowy – jako tytuł licencjata, inżyniera, magistra lub tytuł równorzędny,
  • studia podyplomowe – jako inną niż studia wyższe i studia doktoranckie formę kształcenia przeznaczoną dla osób legitymujących się dyplomem ukończenia studiów wyższych, organizowaną na podstawie przepisów o szkolnictwie wyższym,
  • średnie wykształcenie medyczne – jako tytuł inny niż tytuł zawodowy, nadawany absolwentom publicznych szkół medycznych i niepublicznych szkół medycznych o uprawnieniach szkół publicznych.

W załączniku do rozporządzenia „Kwalifikacje wymagane od pracowników na poszczególnych rodzajach stanowisk pracy w podmiotach leczniczych niebędących przedsiębiorcami” ustawodawca dzieli pracowników na trzy grupy – pracownicy działalności podstawowej, pracownicy administracyjni, techniczni i ekonomiczni oraz pracownicy gospodarczy. Wśród pracowników pierwszej grupy ujęto m.in.:

  • technika masażystę – z wymogiem ukończenia technikum lub szkoły policealnej publicznej albo niepublicznej o uprawnieniach szkół publicznych i uzyskanie tytułu zawodowego technika masażysty lub dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w zawodzie technik masażysta,
  • starszego asystenta dietetyki – z wymogiem uzyskania tytułu zawodowego magistra na kierunku dietetyka lub rozpoczęcia przed 1 października 2007 r. studiów wyższych w specjalności dietetyka, obejmujących co najmniej 1784 godziny kształcenia w zakresie dietetyki i uzyskanie tytułu magistra bądź rozpoczęcie przed dniem 1 października 2007 r. studiów wyższych na kierunku technologia żywności i żywienie człowieka o specjalności żywienie człowieka i uzyskanie tytułu magistra lub magistra inżyniera na tym kierunku przy jednoczesnym spełnieniu warunku 7 lat pracy w zawodzie dietetyka lub co najmniej stopień naukowy doktora z zakresu dietetyki dla wszystkich powyższych wariantów,
  • starszego asystenta fizjoterapii – z wymogiem m.in. uzyskania tytułu zawodowego magistra na kierunku fizjoterapia oraz przepracowania 7 lat w zawodzie fizjoterapeuty.

Podmioty zaliczone do obu opisanych powyżej kategorii mogą zostać pociągnięte do odpowiedzialności zawodowej i cywilnej z tytułu naruszenia norm, zasad i procedur w wykonywaniu zabiegów medycznych, w tym zabiegów akupunktury. Możliwe będzie także uczynienie zarzutów karnych wobec ww. podmiotów w przypadku dopuszczenia się przez nie błędu medycznego, który nie dotyczy wyłącznie lekarzy, ale całego personelu medycznego12–14.

Podsumowanie analizy przepisów ustawy o działalności leczniczej oraz rozporządzenia w sprawie kwalifikacji wymaganych od pracowników na poszczególnych rodzajach stanowisk pracy w podmiotach leczniczych rzuca pewne światło na to, jakie osoby mogą wykonywać zawody medyczne oraz jakie kwalifikacje i wykształcenie muszą posiadać te osoby, a co za tym idzie – jak będą kształtowały się ich obowiązki ustawowe względem pacjentów i w konsekwencji jaki będzie zakres ich odpowiedzialności. W korelacji ze wspomnianym wcześniej rozporządzeniem w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej można dojść do wniosku, że zabieg akupunktury jest nieoperacyjnym zabiegiem medycznym (warto przypomnieć, że w Międzynarodowej Klasyfikacji Procedur Medycznych ICD-9-CM należy do kategorii zabiegów diagnostycznych i terapeutycznych), który powinien być wykonywany przez personel medyczny, a dokładniej rzecz ujmując, przez osoby wykonujące zawody medyczne. Jeżeli przyjmiemy takie właśnie założenie, wówczas można dojść do wniosku, że odpowiedzialność z tytułu wykonywania zabiegów akupunktury przez pracowników medycznych będzie znacznie bardziej rozbudowana i restrykcyjna (szerzej na temat odpowiedzialności zawodowej i dyscyplinarnej w dalszej części artykułu) niż w przypadku osób niezakwalifikowanych jako osoby wykonujące zawód medyczny, prowadzących działalność gospodarczą i wykonujących zabiegi akupunktury w ramach działalności pozaleczniczej. Osoby te powinny zatem posiadać ogólną wiedzę medyczną, specjalistyczną wiedzę w zakresie akupunktury oraz określone doświadczenie.

„Akupunkturzysta” w rozporządzeniu

Z całą pewnością akupunktura nie jest powszechną specjalizacją wśród lekarzy, ale można spotkać ośrodki, które przygotowują lekarzy do wykonywania określonej specjalizacji, wymagając od kandydatów posiadania wiedzy i umiejętności praktycznych właśnie z zakresu akupunktury15. Z kolei na osoby wykonujące zabiegi akupunktury w ramach swobody działalności gospodarczej, w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie klasyfikacji zawodów (…)16, ustawodawca nie narzucił obowiązku posiadania tak rozbudowanych kwalifikacji, jak w przypadku osób wykonujących akupunkturę w ramach zawodów medycznych, przy jednoczesnym zastrzeżeniu, że ta druga grupa będzie ponosić jednocześnie szerszą w swym zakresie odpowiedzialność prawną. Rozporządzenie w sprawie klasyfikacji zawodów (…) wymienia zawód „Akupunkturzysta” w kategorii zawodów „Praktykujący niekonwencjonalne lub komplementarne metody terapii”. Jest to więc zawód kwalifikowany na poziomie technika (wykształcenie średnie). Oznacza to, że akupunkturzysta może, ale nie musi posiadać wykształcenia wyższego i ukończonych studiów wyższych, tym bardziej studiów medycznych i uzyskanej specjalizacji. Można by dojść więc do wniosku, że w przypadku gdy nie zależy nam na prestiżu związanym z wykonywaniem jednego z zawodów medycznych, a nasza niedostateczna wiedza i kompetencje zawodowe mogą skutkować w przyszłości ewentualną odpowiedzialnością prawną, to lepszym rozwiązaniem jest prowadzenie gabinetu wyłącznie w formie działalności gospodarczej, bez rozszerzonych kwalifikacji i zbędnych dyplomów. Ów brak wiedzy i kompetencji nie będzie jednak działał na naszą korzyść. W obecnym stanie prawnym brakuje wytycznych co do ram kształcenia, programu kształcenia w zawodzie. Publikowane w Internecie oferty szkoleń oraz oferty kształcenia (przeważnie uczelnie i podmioty prywatne) zawierają programy kształcenia i programy szkoleń, których zakres, intensywność oraz poziom jest zdecydowanie niejednorodny. Z całą pewnością brakuje jednolitych wytycznych i zasad kształcenia w tym zakresie17. Można zauważyć, że niektóre programy zawierają jednostki kształcenia odnoszące się stricte do zawodów medycznych – np. moduły „diagnoza z wywiadu”, „diagnostyka kliniczna” czy „analiza wyników badań”, przy jednoczesnym braku jakichkolwiek wymagań naboru wobec osób rekrutowanych. Kursy te i programy kształcenia kierowane są z całą pewnością do szerokiej gamy odbiorców, nie tylko do osób wykonujących zawody medyczne, ale również do osób nieposiadających takowych kwalifikacji. Powstaje zatem pytanie: czy akupunkturzysta nieposiadający kwalifikacji osoby wykonującej zawód medyczny, chcąc wykonywać po ukończeniu ww. kursu czynności zastrzeżone przez ustawę o działalności leczniczej wyłącznie dla personelu medycznego (np. diagnozowanie pacjentów – rozpoznanie choroby), naraża się na odpowiedzialność prawną? Odpowiedź nie jest, niestety, jednoznaczna i zależy od formy świadczenia. Jeśli świadczone usługi spełniają przewidziane dla nich normy i standardy, nie dopuszczono się błędów i zaniedbań, pacjent nie doznał na skutek takowej usługi rozstroju zdrowia lub narażenia na taki skutek, to czyn w postaci zabiegu akupunkturowego może stanowić naruszenie przepisów prawa, jeśli w ramach wykonywanej usługi osoba je świadcząca będzie wykonywała także zabiegi zastrzeżone tylko dla lekarzy, polegające na rozpoznawaniu chorób i ich leczeniu. Osoba, która bez wymaganych uprawnień udziela świadczeń zdrowotnych polegających na rozpoznawaniu chorób oraz ich leczeniu, podlega karze grzywny (w rozmiarze od 20 zł do 5000 zł – taką ustawową rozpiętość przewiduje art. 24 § 1 Kodeksu wykroczeń)18. Dodatkowo, jeżeli sprawca czynu działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (a celem przedsiębiorcy jest przecież jej osiągnięcie) albo wprowadza w błąd co do posiadania takiego uprawnienia, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku19.

Kiedy są naruszane normy?

Do naruszenia przepisów wystarczy zatem, by akupunkturzysta dokonał diagnozy medycznej pacjenta, na jej podstawie stwierdził występowanie jednostki chorobowej, a następnie podjął się jej leczenia za pomocą akupunktury. Jeżeli natomiast pacjent poinformuje akupunkturzystę w wywiadzie o schorzeniu stwierdzonym przez lekarza i usługa zostanie wykonana jako forma dodatkowej terapii lub forma rehabilitacji, wówczas nie dojdzie do naruszenia norm określonych w art. 58 ustawy o zawodzie lekarza (…). Jak słusznie zauważa M. Ziębaczewski20, sam fakt braku formalnych uprawnień jest wystarczający do pociągnięcia do odpowiedzialności sprawcy. Nie jest istotne z punktu widzenia odpowiedzialności z tego przepisu, czy dana osoba wykonała dane świadczenie zgodnie z normą, czy też nieprawidłowo, ani czy działała za zgodą, czy bez zgody pacjenta20. Działanie bez uprawnień może polegać na podjęciu jednej lub więcej czynności leczniczych przez osobę niewykonującą zawodu medycznego, a także osoby stosujące medycynę alternatywną, paramedyków i przez osoby, które utraciły prawo wykonywania zawodu medycznego lub prawo to zostało względem nich zawieszone. Jeżeli zatem osoba prowadząca działalność gospodarczą w formie usług akupunktury, nieposiadająca kwalifikacji do wykonywania zawodu medycznego, zostanie źle przeszkolona, nie będzie posiadała odpowiedniej wiedzy i przygotowania praktycznego, a będzie podejmowała czynności zarezerwowane ustawowo dla lekarzy, może narazić się na odpowiedzialność karną. Na podstawie przepisu art. 58 ustawy o zawodzie lekarza (…) odpowiadać można jedynie za stawianie diagnoz w zakresie chorób oraz za podejmowanie się ich leczenia. Czynem bezprawnym nie będzie zatem udzielanie świadczeń zdrowotnych innego typu bez uprawnień, a w szczególności takich jak: badanie stanu zdrowia człowieka, udzielanie porad lekarskich, zapobieganie chorobom czy udzielanie świadczeń paramedycznych i bioenergoterapeutycznych, gdyż są to zachowania niepenalizowane18. Czynu zabronionego z art. 58 nie będzie również stanowiło udzielanie bez odpowiednich kwalifikacji i uprawnień świadczeń zdrowotnych w postaci rehabilitowania osób chorych, które może rodzić ewentualnie odpowiedzialność wykroczeniową na podstawie art. 70 § 1 Kodeksu wykroczeń lub odpowiedzialność karną za któreś z przestępstw przeciwko życiu bądź zdrowiu, w przypadku bezpośredniego narażenia pacjenta na niebezpieczeństwo albo spowodowania rzeczywistego uszczerbku na zdrowiu lub śmierci rehabilitowanego człowieka.

Obecnie w polskim systemie prawnym brakuje kompleksowych rozwiązań regulujących wykonywanie zabiegów tzw. medycyny naturalnej, w tym m.in. akupunktury. Z tego też powodu ta forma terapii lub usługi zdrowotnej może być wykonywana przez podmioty wykwalifikowane (niekoniecznie personel medyczny), przez osoby posiadające znikomą wiedzę teoretyczną lub/i praktyczną. Zdecydowanie brakuje również fachowych opracowań na temat skutków prawnych wykonywania zabiegów medycyny naturalnej, w tym akupunktury, co przekłada się z kolei na braki w tym zakresie w programach kształcenia i programach szkoleń. W konsekwencji praktyka może okazać się bolesna dla osób wykonujących tego rodzaju działalność z uwagi na ewentualne pozwy cywilne oraz wszczęte postępowania karne.

Rodzaje odpowiedzialności za naruszenia norm przez akupunkturzystów

Niniejszy artykuł nawiązuje pokrótce do trzech form odpowiedzialności prawnej: karnej, cywilnej i zawodowej (dyscyplinarnej). Ostatnia forma odpowiedzialności – odpowiedzialność dyscyplinarna – nie zostanie szerzej omówiona z uwagi na przyczynkowy charakter artykułu. Niemniej jednak warto zaznaczyć, że ma ona dość duży wpływ na każdą działalność, która posiada swoje przepisy dyscyplinarne. Wystarczy wspomnieć, że samorząd poszczególnych zawodów może pozbawić daną osobę prawa do wykonywania zawodu, jeżeli ta dopuściła się określonych naruszeń prawa w danej dziedzinie.

Każda z wymienionych form odpowiedzialności stanowi reakcję państwa na niezgodne z normą prawną działanie lub zaniechanie podmiotu, który – wykonując swój zawód, działalność, specjalizację (w tym przypadku akupunkturzysta) – zobowiązany jest przestrzegać ustalonych zasad ogólnych oraz kierować się dobrem pacjenta/klienta. Odpowiedzialnością prawną w sensie ogólnym nazywa się określone prawem ujemne konsekwencje wobec określonego podmiotu, związane z zaistnieniem negatywnie ocenianego stanu rzeczy22. Można, oczywiście, brać pod uwagę także odpowiedzialność na gruncie et...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy