Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

21 lutego 2019

NR 11 (Luty 2019)

Produkty pszczele i surowce roślinne a infekcje dróg oddechowych

0 168

Leczenie i profilaktyka z użyciem produktów pszczelich i zielarskich mają długą historię stosowania w medycynie tradycyjnej. Znaleźć można także liczne badania kliniczne, które zamieszczane są w renomowanych publikacjach naukowych, potwierdzające ich skuteczność terapeutyczną. Najlepiej udokumentowane jest działanie propolisu (kitu pszczelego), pyłku pszczelego (zwanego też pyłkiem kwiatowym) oraz miodu, a z produktów roślinnych ziela, kwiatu i korzenia jeżówki purpurowej, kwiatu rumianku i liścia melisy.

W publikacji tej przedstawiono właściwości poszczególnych surowców pszczelich i zielarskich oraz produktów powstałych na skutek ich połączenia. Odpowiednie receptury mogą zwiększać skuteczność terapeutyczną surowców naturalnych z uwagi na synergię ich działania.

R e k l a m a

Propolis

Propolis, zwany też kitem pszczelim, jest skutecznym środkiem leczącym zarówno ostre, jak i przewlekłe stany zapalne dróg oddechowych. Skuteczność terapeutyczna propolisu wynika m.in. z jego silnego działania przeciwwirusowego, przeciwbakteryjnego i przeciwgrzybicznego.
Propolis poddawano licznym badaniom. Analiza działania etanolowego ekstraktu propolisu (EEP) na 690 szczepów bakterii beztlenowych wyizolowanych ze zmian zapalnych w jamie ustnej i jamie brzusznej wykazała, że stężenia hamujące wzrost wszystkich badanych bakterii mieściły się w granicach 0,01–3 mg/ml EEP1. 
Propolis wykazuje także właściwości immunostymulujące, co wykazano m.in. w badaniach na zwierzętach. Wyciągi z propolisu podawane w postaci wstrzyknięć zwierzętom doświadczalnym powodowały pobudzenie aktywności fagocytarnej makrofagów, co objawiało się szybkim eliminowaniem gronkowców złocistych z ich organizmu, wzrost poziomu α- i β-globulin w surowicy krwi, a także podwyższenie miana aglutynacji i fagocytozy w trakcie podawania antygenów bakteryjnych2.
Propolis okazał się skuteczny również w leczeniu schorzeń gardła i krtani. W przypadku nieżytowego zapalenia gardła znaczącą poprawę lub wyleczenie stwierdzono u około 75% pacjentów, w przypadku zapalenia gardła i krtani było to około 79% badanych3.
Za pomocą propolisu leczy się także schorzenia jamy ustnej, w tym ostre i przewlekłe opryszczkowe zapalenie jamy ustnej (afty), grzybicze zapalenie jamy ustnej (pleśniawki), powierzchniowe zapalenie języka i rogowacenie białe błony śluzowej policzka3.
Podatne na leczenie propolisem są schorzenia układu oddechowego, takie jak stany zapalne oskrzeli i przewlekłe nieswoiste zapalenie płuc. Dla przykładu po 3-miesięcznym leczeniu propolisem w przewlekłym zapaleniu oskrzeli uzyskano znaczną poprawę zdrowia u 93% chorych. Skuteczne okazały się także inhalacje z propolisu. Pozwalają one na wyleczenie około 75% chorych z zapaleniem gardła wywołanym przez gronkowca złocistego i na około 77% wyleczeń zapalenia krtani3. 
Dobre efekty otrzymano także w leczeniu propolisem choroby przeziębieniowej wywołanej przez Rhinovirus4 (ryc. 1). W badaniach uwzględniono 50 chorych, w tym 25 chorym podawano 6-procentowy propolis w miodzie pszczelim (1 g EEP/dawkę) trzy razy dziennie, a drugiej grupie 25 chorych podawano placebo. Leczenie prowadzono przez pięć dni4.
Z doświadczenia Centrum Ziołolecznictwa Ojca Grzegorza wynika, że do leczenia infekcji górnych dróg oddechowych znakomicie nadaje się aerozol doustny, zawierający ekstrakt z propolisu połączony z surowcami ziołowymi i olejkami eterycznymi (anyżowym, z drzewa herbacianego, eukaliptusowym, tymiankowym, szałwiowym, melisowym, goździkowym i cynamonowym) oraz destylatem z kory oczaru wirginijskiego. Innym sprawdzonym sposobem podawania produktów pszczelich, m.in. propolisu, jest stosowanie połączenia ekstraktu z propolisu i pyłku pszczelego w formie zmikronizowanej. Taka mieszanina dostępna jest w postaci preparatu Apibon w kapsułkach. Zaleca się wysypanie zawartości kapsułki na łyżkę miodu. Przedstawiona forma podania skuteczna jest m.in. w infekcjach górnych dróg oddechowych, zwłaszcza u małych dzieci.

Ryc. 1. Średni czas utrzymywania się objawów

Miód pszczeli

Miód stosowany jest samodzielnie, łącznie z innymi produktami pszczelimi lub z ekstraktami roślinnymi. Istnieją dowody naukowe na to, że skutecznie leczy infekcje dróg oddechowych. Miód wykazuje działanie przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne i przeciwutleniające. Ponadto pobudza błony śluzowe oskrzeli do wydzielania śluzu i generuje łatwe odkrztuszanie wydzieliny oskrzelowej.
Miód wykazuje także działanie immunostymulujące, podwyższające odporność komórkową organizmu poprzez aktywizowanie komórek żernych (makrofagów, neutrofili, eozynofili) do walki z zakażeniem. Korzystna forma podania miodu to aerozol wytwarzany przez nebulizator. Rozpyla się 5–60-procentowe wodne roztwory. Często zaleca się ich sączenie przez bibułę przed zabiegiem. Do nebulizacji używa się 10–15 ml roztworu miodu. Zabiegi wykonuje się 1–2 razy dziennie przez 10–15 minut. Zwykle prowadzi się je przez 15–20 dni5.
Miód wykazuje działanie antybiotyczne w stosunku do licznych mikroorganizmów. Przede wszystkim wymienić należy ziarniaki Gram-dodatnie, takie jak gronkowce (Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis) i paciorkowce (Streptococcus pyogenes, Streptococcus pneumoniane, Streptococcus mutans) oraz pałeczki Gram-ujemne, w tym pałeczki jelitowe (Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Enterobacter aerogenes, Proteus vulgaris, Salmonella typhi typu A i B, Shigella dysenteriae) i pałeczki określane jako niefermentujące (Alcaligenes faecalis, Pseudomonas aeruginosa, Hameophilus influenzae, Brucella abortus). Działanie miodu na ziarniaki Gram-dodatnie jest zdecydowanie silniejsze niż na pałeczki Gramujemne6. Badania naukowców irańskich wykazały, że miód w stężeniu 10% hamuje rozwój prątków gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis) na pożywce Lowenseina-Jensena7. 
Najsilniej przeciwbakteryjnie działają miody spadziowe (jabłoń, świerk) oraz nektarowo-spadziowe.Miód silniej antybiotycznie działa po rozpuszczeniu go w wodzie. Aktywność przeciwdrobnoustrojowa miodu wynika głównie z obecności w nim nadtlenku wodoru (H2O2). Woda sprzyja powstawaniu większej ilości H2O2, przez co sprawia, że aktywność antybiotyczna rozcieńczonego miodu może wzrastać nawet od 6 do 220 razy w porównaniu z miodem nierozcieńczonym8.
Miód często stosowany jest w stanach przeziębieniowych. Najlepsze efekty uzyskuje się na początku procesu chorobowego. Wówczas zwiększa on odporność organizmu i chroni drogi oddechowe przed rozwojem zakażenia.

Tab. 1. Porównanie działania środków przeciwkaszlowych
Grupa dzieci leczona środkami przeciwkaszlowymi Liczba dzieci Obniżenie badanych wskaźników1 u dzieci i ich rodziców po podaniu środka leczniczego dzieciom przed snem [%]
I. Miód pszczeli 35 32,2
II. Dekstrometorfan w miodzie sztucznym 33 14,2
III. Miód sztuczny 37 0,0

W przypadku rozstrzeni oskrzeli, zapalenia płuc i pylicy płuc w trakcie kuracji obserwuje się ustępowanie kaszlu, łatwiejsze odkrztuszanie wydzieliny, ułatwienie oddychania oraz poprawę obrazu krwi i przyrost masy ciała. U dzieci z przewlekłym zapaleniem oskrzeli, leczonych bezskutecznie metodami tradycyjnymi, po pierwszym tygodniu leczenia uzyskano złagodzenie kaszlu oraz zwiększenie ewakuacji wydzieliny oskrzelowej w trakcie odkrztuszania. Po 12–15 dniach kaszel zanikał i ustawało odkrztuszanie wydzieliny oskrzelowej9.
Miód wykazuje także pewne nieswoiste działanie w gruźlicy płuc. Stosuje się go wówczas łącznie z podstawową terapią leczniczą w celu ogólnie wzmacniającym i podwyższającym odporność organizmu na zakażenia10.
Przeciwkaszlowe działanie miodu potwierdzają najnowsze badania kliniczne z udziałem dzieci, przeprowadzone na oddziale pediatrycznym Uniwersytetu w Pensylwanii. Badania obejmowały trzy grupy dzieci obojga płci w wieku 2–18 lat z zakażeniem górnych dróg oddechowych, u których występował katar i kaszel. Dzieci z pierwszej grupy otrzymywały różne dawki miodu (w wieku 2–5 lat – pół łyżeczki do herbaty, w wieku 6–11 lat – łyżeczkę do herbaty i w wieku 12–18 lat – dwie łyżeczki do herbaty), dzieciom z drugiej grupy podawano dekstrometorfan w miodzie sztucznym (w wieku 2–5 lat – 8,5 mg/dawkę, w wieku 6–11 lat – 17 mg/dawkę i w wieku 12–18 lat – 34 mg/dawkę), natomiast dzieci z trzeciej grupy otrzymywały takie same ilości miodu sztucznego. Wyniki tego badania ilustruje tabela 1. Okazało się, że miód działał w tym przypadku lepiej od silnego leku przeciwkaszlowego, jakim jest dekstrometorfan. Wyniki powyższych badań potwierdzają inni klinicyści amerykańscy, którzy miód stosowali w nocnym kaszlu u dzieci. Uważają oni, że podawanie dzieciom miodu jest bezpieczniejsze i skuteczniejsze od dekstrometorfanu11.
Powyżej przedstawione badanie stało się w USA podstawą do określenia dawki terapeutycznej miodu u dzieci. Jest ono na tyle popularne, że np. dawkę miodu określa się tam w odniesieniu do wieku dziecka, np. między 2. a 5. rokiem życia zaleca się 2,5 ml jednorazowej dawki, między 6. a 11. rokiem życia – 5 ml, zaś między 12. a 18. rokiem życia – 10 ml. Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) w 2008 roku wydała zalecenie, aby unikać stosowania dostępnych bez recepty leków na przeziębienie i kaszel w przypadku dzieci poniżej 2. roku życia.
Inne badanie dotyczyło 105 dzieci w wieku 2–18 lat cierpiących na zakażenia górnych dróg oddechowych, nocny kaszel i podwyższoną temperaturę dłużej niż osiem dni. Podawanie miodu zmniejszało nocny kaszel (47,3%) w porównaniu z dziećmi nieleczonymi miodem (24,7%), a także powodowało szybszy powrót do zdrowia (53,7%) w odniesieniu do grupy nieleczonej (33,4%)11.
Leczenie za pomocą miodu prowadzi do stopniowego ustępowania suchości w gardle, nawilżenia błon śluzowych, a także eliminacji ropnej wydzieliny. Zadowalające efekty uzyskuje się również w ostrym i przewlekłym zapaleniu zatok przynosowych, zapaleniu zatok czołowych oraz ostrym i przewlekłym zapaleniu krtani i tchawicy. W trakcie terapii miodem obserwuje się ustępowanie kaszlu, bólu gardła i głowy, normalizację temperatury ciała oraz poprawę ogólnego samopoczucia. Należy zaznaczyć, że w przypadku schorzeń przewlekłych czy przeciwwskazań do leczenia antybiotykami zastosowanie miodu często pozwala na ustąpienie objawów chorobowych. Poza tym, w uporczywym kaszlu, trudnym do zwalczenia powszechnie stosowanymi preparatami leczniczymi, miód jest środkiem niezawodnym. Ze względu na właściwości upłynniające wydzielinę oskrzelową i wykrztuśne miód stosowany jest w wielu schorzeniach dolnych dróg oddechowych. Przede wszystkim należy tutaj wymienić ostre i przewlekłe zapalenie oskrzeli12. Te właściwości miodu sprawiają, że jest on składnikiem produktów ziołowych często wykorzystywanych w terapiach Centrum Ziołolecznictwa Ojca Grzegorza Sroki. 

Pyłek pszczeli

Mechanizm terapeutycznego działania pyłku pszczelego w przypadku stanów zapalnych chorób dróg oddechowych jest złożony.
Pyłek kwiatowy odznacza się działaniem adaptogennym (dostosowawczym). Polega ono na podwyższaniu odporności przeciw szkodliwym czynnikom fizycznym, chemicznym i biologicznym. Zalicza się tutaj zarówno podwyższanie sprawności fizycznej organizmu w sytuacjach nadmiernego obciążenia wysiłkiem, jak i wzrost odporności organizmu na zakażenia13.
Wyciągi etanolowe z pyłku kwiatowego odznaczają się stosunkowo silnym działaniem antybiotycznym, przy czym działają one zarówno na bakterie patogenne dla człowieka14, jak i na grzyby drożdżoidalne15. Za działanie to odpowiedzialne są głównie flawonoidy i fenolokwasy. W badaniach na zwierzętach wykazano, że pyłek kwiatowy odznacza się działaniem przeciwzapalnym. Jego siłę działania przyrównuje się do takich leków przeciwzap...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy