Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

10 grudnia 2018

NR 10 (Grudzień 2018)

Surowce roślinne w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów

0 96

Choroba zwyrodnieniowa stawów to schorzenie dotykające aż 60% populacji po 65. roku życia. Charakteryzują ją dolegliwości bólowe oraz ograniczenie ruchomości w obrębie stawów, prowadzące do powstania przykurczów mieśniowych. W łagodzeniu bólu najczęściej stoosowane są niesterydowe leki przeciwzapalne – tymczasem alternatywę mogą stanowić substancje biologicznie czynne, zawarte w roślinach.

 

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Jak powstaje zwyrodnienie stawów?
  • Jakie surowce roślinne mogą stanowić alternatywę dla niesterydowych leków przeciwzapalnych?
  • Które z roślin, dotąd nieprzebadanych klinicznie, działają terapeutycznie na chrząstkę stawową?

 

To nie urazy będące skutkiem wypadków komunikacyjnych ani nie stwardnienie rozsiane, ale choroba zwyrodnieniowa stawów stanowi obecnie pierwszą przyczynę orzekania inwalidztwa w Polsce. 
Dolegliwości bólowe oraz ograniczenie ruchomości w obrębie stawów prowadzą do unieruchomienia pacjenta i, ograniczając możliwość wykonywania jakiejkolwiek pracy, skazują na zdanie się na pomoc osób trzecich. 
Chorzy ze zwyrodnieniem stawów umierają również o 50% częściej niż osoby ze zdrowymi stawami, zwłaszcza jeśli chorobie zwyrodnieniowej stawów towarzyszą schorzenia układu sercowo-naczyniowego lub cukrzyca.                                                                                                                                                                                                                                                                                                              R  e  k  l  a  m  a        

Odbudowa tkanek 

Ciało człowieka składa się z organów (wątroby, mózgu, skóry, itd.), a te z tkanek. Gdy przyjrzymy się budowie serca, to znajdziemy w nim tkankę mięśniową, która umożliwia jego skurcz i rozkurcz, a tym samym pompowanie krwi, tkankę nerwową przewodzącą impulsy nerwowe, które inicjują skurcz oraz synchronizują naprzemienną pracę przedsionków i komór, oraz tkankę łączną, która spaja poszczególne struktury serca. Tkanki składają się z mniejszych elementów – komórek, które pełnią określoną dla danej tkanki funkcję. Komórki tkanki mięśniowej miocyty – mają na celu kurczyć się, komórki wątroby hepatocyty – oczyszczać krew z toksyn, a komórki nerwowe neurony – przewodzić impulsy nerwowe.

Prawie wszystkie tkanki naszego organizmu podlegają nieustannej odnowie. Ta odnowa odbywa się dzięki wymianie starych komórek, które umierają (proces ten nosi nazwę zaprogramowanej śmierci, czyli apoptozy), na nowe komórki.

Chrząstka stawowa zbudowana jest z tkanki chrzęstnej, a ta z kolei składa się z komórek – chondrocytów. Tkanka chrzęstna, podobnie jak inne tkanki organizmu, ulega nieustannej odbudowie. Polega ona na przemieszczaniu się chondrocytów z głębszych warstw chrząstki, stykających się z kością, do warstwy powierzchniowej, gdzie obumierają, ulegają złuszczeniu i usunięciu z jamy stawowej. Na ich miejsce stale napływają nowe chondrocyty. Proces ten jest powolny, liczony miesiącami, trwa jednak przez całe życie człowieka, nawet w podeszłym wieku.
Rozpoczynając swoją wędrówkę, chondrocyt wydziela „ku górze” enzymy trawiące, tzw. metaloproteinazy, na skutek działania których powstaje „dziura”, w którą on się wsuwa. Po zajęciu nowej pozycji chondrocyt wydziela ku dołowi substancje neutralizujące działanie metaloproteinaz i zapełnia pozostałą lukę kolagenem.

Mechanizm uszkodzenia chrząstki stawowej

U podstaw rozwoju zwyrodnienia stawów leży uszkodzenie chrząstki stawowej. Mechanizmy jej degradacji są wieloczynnikowe, cechuje je jednak wspólny mianownik, jakim jest stan zapalny toczący się w chrząstce. Cytokiny to substancje w większości prozapalne, które inicjują powstanie lub podtrzymują proces zapalny, wydzielane m.in. przez komórki układu odpornościowego – leukocyty. Posiadają one zdolność aktywacji metaloproteinaz, w wyniku czego w chrząstce stawowej następuje zaburzenie równowagi pomiędzy procesami trawienia chrząstki i jej odbudowy. Powstają ogromne jamy, wytrawione przez aktywowane metaloproteinazy, które nie zostały wypełnione kolagenem. Chrząstka traci swoją elestyczną strukturę, stając się podatna na urazy i pęknięcia, a jej warstwa ulega ścieńczeniu. 

Zdrowa chrząstka jest gładka, równa i przylegająca powierzchniami stawu do siebie. Chora chrząstka, uszkodzona przez aktywowane metaloproteinazy, staje się nierówna i nie jest w stanie spełniać swej funkcji, jaką jest zmniejszanie procesów tarcia na styku powierzchni stawowych (oczywiste jest, że im gładsza powierzchnia, tym mniejsze tarcie) oraz rozkładanie ogromnych obciążeń, jakie wywierane są na pracujący staw, sięgających tysięcy mm Hg, np. w stawie kolanowym (tu konieczna jest elastyczna struktura). Wraz z ubytkiem chrząstki ulegają odsłonięciu leżące pod nią powierzchnie kości. Chrząstka stawowa nie posiada unerwienia, natomiast tkanka kostna ma wiele przewodzących czucie bólu włókien nerwowych. Przy tarciu kości o kość pojawiają się silne dolegliwości bólowe. W odpowiedzi na ból pacjent ogranicza ruch w obrębie chorego stawu. Niestety, unieruchomienie pogłębia istniejącą patologię, albowiem odżywianie chrząstki stawowej, pozbawionej z natury własnego ukrwienia, odbywa się tylko za pośrednictwem przemieszczania płynu maziowego (w którym rozpuszczone są substancje odżywcze i tlen) w trakcie ruchu stawu. Z biegiem czasu ograniczenie ruchomości w obrębie stawu prowadzi do zaniku mięśni współpracujących z danym stawem, co pogłębia już istniejące problemy z ruchem. W niedotlenionej i źle odżywionej chrząstce stawowej z coraz większą intensywnością toczy się proces zapalny, któremu towarzyszy uwalnianie ogromnych ilości wolnych rodników tlenowych, potęgujących degradację chrząstki.

Konsekwencje zmiany stylu życia

Źródeł cytokin aktywujących metaloproteinazy może być wiele: począwszy od adipocytów, czyli komórek tkanki tłuszczowej zgromadzonej na brzuchu, które wydzielają cytokiny TNFα i IL-6 (interleukinę 6), poprzez cytokiny wytwarzane w trakcie stłuczenia chrząstki, aż po te wydzielane w wyniku stanu zapalnego towarzyszącemu procesom glikacji w cukrzycy. Badania wykazują, że w organizmach osób chorujących na chorobę zwyrodnieniową stawów występuje niedobór naturalnych substancji zwalczających wolne rodniki tlenowe, takich jak witaminy C, E i A, oraz działających przeciwzapalnie, takich jak kwasy tłuszczowe omega-3. Wszystkie te związki chemiczne powinny być dostarczone wraz z pożywieniem, aby zapobiegać lub hamować postęp degradacji chrząstki stawowej. Niestety, w ostatnich dekadach nastąpiła zmiana stylu życia, polegająca na ograniczeniu spożycia niskoprzetworzonych warzyw, owoców, roślin strączkowych, orzechów i nasion, pełnych wartościowych składników odżywczych. Jednocześnie wzrosła konsumpcja wysokoprzetworzonych mięs i nabiału (źródeł podtrzymujących proces zapalny kwasów tłuszczowych omega-6), przetworów z białej mąki oraz słodyczy praktycznie pozbawionych witamin i mikroelementów. Doprowadziło to do upowszechnienia deficytów związków chemicznych niezbędnych dla właściwego fukcjonowania tkanek ludzkiego organizmu, w tym chrząstki stawowej. Nie bez znaczenia jest również preferowany obecnie pozbawiony ruchu siedzący tryb życia, który ogranicza warunkowane naprzemiennym obciążaniem i odciążaniem stawu odżywienie chrząstki stawowej.
Obecnie wyleczenie choroby zwyrodnieniowej stawów wydaje się być nieosiągalne. Stosowane leczenie jest wyłącznie paliatywne, mające na celu zmniejszenie objawów. Aktualne zalecenia zawierają kombinacje niefarmakologicznych interwencji, np. zmniejszenia masy ciała, leczenia farmakologicznego i rehabilitacji – aż po zabiegi usunięcia chorego stawu i wszczepienia metalowej protezy.

Alternatywa dla nlpz

Wśród przepisywanych leków niesterydowe leki przeciwzapalne (NLPZ), pomimo poważnych działań niepożądanych, towarzyszących ich przewlekłemu stosowaniu (krwawienie z przewodu pokarmowego, wrzody żołądka, niewydolność nerek), pozostają najszerzej stosowanymi lekami. Alternatywę dla nich mogą stanowić substancje biologicznie czynne, zawarte w roślinach, o porównywalnej sile działania, jednak pozbawione działań niepożądanych NLPZ.

Od początku swego istnienia człowiek szukał pomocy w leczeniu nękających go schorzeń w otaczającej przyrodzie. Setki lat obserwacji oraz przekazywanego z pokolenia na pokolenie doświadczenia sprawiły, że obecnie w niemal każdym zakątku kuli ziemskiej nie istnieją dolegliwości, w łagodzeniu których nie stosowano by ziół lub innych preparatów pochodzenia naturalnego. W dobie współczesnej farmacji i chemii, wykorzystujących najnowsze zdobycze fizyki i techniki, skład niemal każdej rośliny został dokładnie przebadany. Po wyodrębnieniu zawartych w ziołach substancji czynnych wprowadzono do farmakopei szereg leków, które stosowane są do dziś, takich jak morfina pochodząca z maku lekarskiego, glikozydy nasercowe obecne m.in. w naparstnicy purpurowej, stosowana w leczeniu nowotworów winblastyna z barwinka różowego czy kwas acetylosalicylowy oparty na salicylinie wyekstrahowanej z kory wierzby. Szacuje się, że w ciągu ostatnich 25 lat aż 50% wprowadzonych do lecznictwa nowych leków powstało na bazie związków chemicznych wyodrębnionych z roślin.

Również w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów stosowane są preparaty pochodzenia naturalnego. Obecnie poznano już mechanizmy działania większości z nich, co dało podstawy do prowadzenia racjonalnego leczenia z ich pomocą. W wielu przypadkach udało się również porównać skuteczność i bezpieczeństwo terapii przy użyciu tych preparatów i syntetycznych leków oferowanych przez przemysł farmaceutyczny.

1.  Wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3

W rozwoju choroby zwyrodnieniowej stawów istotną rolę odgrywają cytokiny prozapalne, czyli związki chemiczne wytwarzane przez komórki naszego organizmu, których celem jest wywołanie lub utrzymanie stanu zapalnego w tkankach. Wykazano, że wielonienasycone kwasy tłuszczowe ω-3 (omega-3) zmniejszają poziom czynników prozapalnych oraz zwiększają przeciwzapalnych, poprawiając rezultaty leczenia wielu chorób, w tym choroby zwyrodnieniowej stawów, reumatoidalnego zapalenia stawów oraz chorób układu sercowo-naczyniowego1–3.

Do wielonienasyconych kwasów tłuszczowych ω-3 należą kwas dokozaheksaenowy DHA, zawarty w rybach morskich, kwas α-linolenowy, występujący w nasionach, orzechach4 i algach morskich, oraz kwas ejkozapentaenowy (EPA).
Oceniając wpływ DHA na chrząstkę stawową w modelach doświadczalnych choroby zwyrodnieniowej stawów (ch.z.s.), wykazano jego zdolność do regeneracji chrząstki przejawiającej się zwiększeniem jej grubości (a przecież zwyrodnienie stawów charakteryzuje się zmniejszeniem grubości chrząstki), z jednoczesnym zmniejszaniem aktywności uszkadzających chrząstkę metaloproteinaz MMP-135. 

Okazało się również, że kwasy tłuszczowe ω-3 obniżają aktywność cyklooksygenazy-2 (działając podobnie jak niesterydowe leki przeciwzapalne), a tym samym stężenie jej produktów, oraz zmniejszają ekspresję cytokin prozapalnych, przy czym w tych działaniach kwas eikozapentaenowy (EPA) wykazywał działanie silniejsze niż kwasy DHA i kwas α-linolenowy6. Obserwacje laboratoryjne potwierdzono klinicznie: kwasy ω-3 zmniejszają postęp choroby zwyrodnieniowej stawów oraz działają terapeutycznie7.

W niedotlenionej i źle odżywionej chrząstce stawowej z coraz większą  intensywnością toczy się proces  zapalny, któremu towarzyszy  uwalnianie ogromnych ilości  wolnych rodników tlenowych,  potęgujących degradację chrząstki.

2. Siemię lniane

Pokarmem szczególnie bogatym w kwasy tłuszczowe ω-3 w postaci kwasu α-linolenowego (ALA) jest siemię lniane (Linus usitatissimum). Kwas ten jest przekształcany w DHA w obecności witamin B3, B6, C oraz cynku i magnezu. Prócz kwasów tłuszczowych siemię zawiera również lignany8, które są metabolizowane przez mikroflorę jelita grubego do lignanów zwierzęcych: enterodiolu (END) i enterolactonu (ENL)9. Związki te pełnią szereg funkcji biologicznych, działając przeciwzapalnie, antyoksydacyjnie, przeciwnowotworowo i przeciwestrogenowo10. Liczne badania potwierdzają, że duże spożycie lignanów zmniejsza ryzyko występowania przewlekłych chorób, takich jak nowotwory hormonozależne, choroby układu sercowo-naczyniowego, cukrzyca i reumatoidalne zapalenie stawów11. Wykazano, że spożycie na dzień jednej łyżki stołowej siemienia lnianego przez trzy miesięce znacznie zmniejsza dolegliwości bólowe, a sztywność stawów ustępuje aż u 75% chorych z chorobą zwyrodnieniową stawów. Jednocześnie zwiększa się ilość krążących β-endorfin (wytwarzanych przez organizm naturalnych substancji poprawiających nastrój i redukujących ból), co tłumaczy odstąpienie od przyjmowania leków przeciwbólowych z grupy NLPZ aż przez 75% chorych stosujących je przed rozpoczęciem badania12.

3.  Sezam

Sesamum indicum jest ziarnem bogatym nie tylko w oleje i białka, ale również w lignany, głównie sezaminę i sezamolinę, które wykazują działanie antyoksydacyjne oraz normalizują poziom cholesterolu13. Wiele badań wskazuje, że pacjenci z chorobą zwyrodnieniową stawów mają zaburzony profil lipidowy, charakteryzujący się przede wszystkim podwyższonym poziomem cholesterolu14. Wykazano, że spożywanie przez dwa miesiące 40 g zmielonych ziaren sezamu na dzień przez pacjentów z ch.z.s. jako dodatek do paracetamolu stosowanego w dawce 500 mg dwa razy dziennie i glukozaminy 500 mg raz dziennie znacznie zmniejsza poziom lipidów (w tym LDL). Obniża się również poziom MDA, związku chemicznego, który jest miernikiem poziomu stresu oksydacyjnego (stres oksydacyjny to stan organizmu, kiedy produkcja wolnych rodników tlenowych przewyższa jego zdolności do ich eliminacji), co dowodzi działania antyoksydacyjnego sezamu15. Lignany zawarte w sezamie mają także zdolność zwiększania poziomu witaminy E w tkankach16 (w tym γ-tokoferolu), która także hamuje działanie wolnych rodników tlenowych17.

4. Niezmydlane frakcje z oleju awokado i oleju sojowego (avocado soybean unsaponifiables – ASU)

Głównymi składnikami ASU są fitosterole: β-sitosterol, kampesterol i stigmasterol18. Preparat dostępny na rynku, zawierający ASU, to Piascledine™. Fitosterole wywierają pozytywny wpływ na komórki tkanki chrzęstnej poprzez stymulację wytwarzania m.in. kolagenu typu drugiego19, a także poprzez zmniejszenie wytwarzania uszkadzających chrząstkę związków chemicznych: metaloproteinaz MMP-3, MMP-13, cytokin prozapalnych IL-8 i IL-6 oraz PGE220, 21. Badania przeprowadzone z zastosowaniem mieszanki olejów o nazwie Piascledine™ 300, składającej się w 1/3 z oleju awokado i w 2/3 z oleju sojowego, wykazały zmniejszenie dolegliwości bólowych stawów objętych chorobą zwyrodnieniową wraz z poprawą ich funkcji, o ile preparat stosowany był dłużej niż trzy miesiące22, 23.

Wykazano, że wielonienasycone  kwasy tłuszczowe ω-3 (omega-3) zmniejszają poziom czynników  prozapalnych oraz zwiększają  przeciwzapalnych, poprawiając  rezultaty leczenia wielu chorób,  w tym choroby zwyrodnieniowej  stawów, reumatoidalnego zapalenia stawów oraz chorób układu  sercowo-naczyniowego1–3.

5. Oliwa z oliwek i ekstrakt z liści oliwnych

Ryzyko występowania chorób o podłożu zapalnym w populacjach zamieszkujących basen Morza Śródziemnego jest najniższe na świecie, a ich długość życia jest uważana za jedną z najwyższych24. Wiele badań potwierdziło rzadsze występowanie w populacjach Morza Śródziemnego chorób o podłożu zapalnym, sercowo-naczyniowych, degeneracyjnych i nowotworowych25. Podstawowym źródłem tłuszczów w krajach śródziemnomorskich jest oliwa z oliwek i właśnie ona jest uważana za jeden z najważniejszych czynników warunkujących dobroczynny wpływ diety śródziemnomorskiej na zdrowie.
Oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia, niefiltrowana (VIRGIN OLIVE OIL; VOO) zawiera około 36 ró...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy