Dołącz do czytelników
Brak wyników

Medycyna wschodu

21 grudnia 2017

NR 2 (Sierpień 2017)

Różnicowanie i leczenie zaparć według medycyny chińskiej

0 445

Od kondycji układu pokarmowego, a zwłaszcza mikrobioty i jelita grubego, zależy prawidłowe funkcjonowanie całego organizmu, a także nasza witalność, odporność i stan emocjonalny. Niepokojący jest więc fakt, że mimo zagrożeń wynikających z przewlekłych zaparć wiele osób bagatelizuje wagę prawidłowego wypróżniania lub nie ma świadomości, na czym ono polega

Z artykułu dowiesz się:

  • Czy ziołowe suplementy są bezpieczne w leczeniu zaparć?
  • Jak odróżnić prawidłowe wypróżnianie od zaparcia?
  • Jak prawidłowo różnicować zaparcia?


Zaburzenia wypróżniania są coraz powszechniejszym problemem i stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia. Znaczenie stanu jelit dla dobrostanu ciała i ducha podkreślali już starożytni medycy, którzy „utrzymanie w czystości żołądka i jelit” uważali za warunek zdrowego życia i długowieczności. Od dawna znany jest też negatywny wpływ zaburzeń układu pokarmowego na emocje i psychikę, na przykład w medycynie chińskiej tzw. patologiczne gorąco w obiegu Żołądka i Jelit uważa się za jedną z możliwych przyczyn stanów maniakalnych. Wpływ układu pokarmowego na samopoczucie potwierdzają również najnowsze badania naukowe; wiadomo na przykład, że rozregulowanie flory jelitowej może prowadzić do stanów depresyjnych, zakłócenia funkcji poznawczych i zaburzenia zachowań.

Naturalne remedia w leczeniu zaparć

W leczeniu zaparć można sięgnąć po rozliczne naturalne środki – leki ziołowe i produkty spożywcze, które regulują pracę jelita grubego w skuteczny i bezpieczny sposób. Nieporozumieniem jest jednak przekonanie, jakoby stosowanie środków naturalnych z definicji miało być lepsze i bezpieczniejsze niż stosowanie środków alopatycznych. Niewłaściwie zastosowane zioła mogą być przecież równie groźne co trucizna, a nieprawidłowe użycie leków przeczyszczających – również „naturalnych”, czyli ziołowych – może doprowadzić do poważnego osłabienia organizmu. W literaturze można nawet znaleźć – warto to wspomnieć ku przestrodze – przykłady zgonów wywołanych kilkukrotnym przeczyszczaniem u osób skrajnie wyczerpanych. Sięgnięcie po leki ziołowe zamiast syntetycznych nie jest gwarancją prawidłowego i bezpiecznego leczenia.

Dlaczego konsekwencje niewłaściwego leczenia zaparć – nawet naturalnymi, wydawałoby się, łagodnymi środkami – mogą być aż tak groźne? Każdy rodzaj zaparcia wymaga odpowiedniej strategii leczenia, a warunkami prawidłowego użycia remediów na zaparcia są znajomość fizjologii i patologii jelita grubego oraz umiejętność rozpoznania charakteru zaburzenia. Zaparcie jest objawem zakłócenia równowagi w organizmie i może mieć różne podłoże, dlatego prawidłowe leczenie wymaga przede wszystkim przeprowadzenia różnicowania i ustalenia prawidłowej diagnozy, w oparciu o którą zostanie dobrana strategia leczenia. Innymi słowy, jak głosi chiński aforyzm medyczny: „jedna choroba – wiele objawów; jeden objaw – wiele chorób”. Druga część tej sentencji oznacza, że zaparcie, podobnie jak wszelkie inne objawy, może mieć różne podłoże i w związku z tym u różnych osób wymaga różnych terapii. Nie sądźmy więc, że tymczasowe usunięcie objawu jest równoznaczne z leczeniem przyczyny choroby: doraźne usunięcie zaparcia lekami przeczyszczającymi zwykle nie przynosi trwałego rozwiązania problemu.

Strategia leczenia na gruncie medycyny holistycznej:

  • choroby z niedoboru – leczymy wzmacniając,
  • choroby z gorąca – leczymy ochładzając,
  • choroby z zimna – leczymy ogrzewając,
  • choroby z wilgoci – leczymy osuszając,
  • choroby z suchości – leczymy nawilżając.

Celem leczenia jest wyregulowanie organizmu jako całości, a leczenie polega na przywróceniu równowagi organizmu poprzez usunięcie przyczyny choroby, a nie poprzez tłumienie jej objawów. Niestety, błędne dobranie strategii terapeutycznej prowadzi do nasilenia choroby: jeśli w chorobie z gorąca ogrzewamy, w chorobie z zimna ochładzamy, w chorobie z suchości osuszamy, a w chorobie z wilgoci nawilżamy – nastąpi zaostrzenie objawów i pogorszenia stanu zdrowia.

Aby diagnoza i strategia leczenia były prawidłowe, konieczne jest przeprowadzenie różnicowania. Precyzyjne różnicowanie zaparć wypracowano w medycynie chińskiej już wiele wieków temu. Typologia ta jest nadal aktualna, więc warto skorzystać z dorobku tego starożytnego systemu medycznego w celu skutecznego i bezpiecznego leczenia zaparć.

Prawidłowe wypróżnianie

Zanim jednak przyjrzymy się różnicowaniu i leczeniu zaparć naturalnymi środkami, zastanówmy się, czym cechuje się prawidłowe, fizjologiczne wypróżnianie. Otóż wypróżnianie można ocenić, odwołując się do kryterium:

  • regularności, częstotliwości i pory wypróżniania,
  • konsystencji stolca,
  • stopnia opróżnienia jelit.

Po pierwsze, prawidłowe wypróżnienie to wypróżnienie regularne, codzienne, poranne. Regularność wypróżnień, co oczywiste, wynika z ciągłości i powtarzalności procesów życiowych, które zachodzą w określonym rytmie – od kilkudziesięciu uderzeń na minutę w przypadku bicia serca do comiesięcznego występowania krwawienia menstruacyjnego u kobiet. Brak regularności procesów fizjologicznych, w tym wypróżniania, zwykle jest oznaką zaburzenia. Co więcej, wypróżnianie powinno występować codziennie, a nie raz na kilka dni, gdyż jest ważnym elementem dobowego cyklu funkcjonowania organizmu. W tym powtarzalnym cyklu dobowym poszczególne narządy mają swój czas optymalnego funkcjonowania; można to nazwać swoistym „zegarem biologicznym”. Optymalna pora na wypróżnianie to czas między 5 a 7 rano – po obudzeniu i przed pierwszym posiłkiem.

Po drugie, prawidłowy stolec powinien być uformowany i nawilżony. W jelicie grubym zachodzi resorpcja wody z treści jelit. Jeśli proces ten zachodzi w sposób niewystarczający, stolec ma zbyt luźną konsystencję, a to oznacza niepotrzebną utratę płynów z organizmu. Jeśli proces ten przebiega zbyt szybko, dochodzi do nadmiernego osuszenia i zagęszczenia mas kałowych, w wyniku czego stolec jest twardy, zbity, suchy i trudny do wydalenia.

Każdy rodzaj zaparcia wymaga odpowiedniej strategii leczenia, a warunkami prawidłowego użycia remediów na zaparcia są znajomość fizjologii i patologii jelita grubego oraz umiejętność rozpoznania charakteru zaburzenia.

Po trzecie, prawidłowe wypróżnienie jest kompletne, co oznacza, że masy kałowe są w całości wydalone z ostatniego odcinka jelita i po wypróżnieniu występuje przyjemne odczucie lekkości. Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z tego, że – nawet mimo codziennego wypróżniania – cierpi na tzw. ukryte zaparcia, polegające na niecałkowitym opróżnieniu jelita.

Ponieważ proces wydalania jest bardzo złożony, do zaparć może doprowadzić szereg różnych zaburzeń na różnych etapach tego procesu. Wyobraźmy sobie, że jelito grube to swego rodzaju „rura”, przez którą przemieszcza się przekształcona treść pokarmowa. Aby przesuwanie się tej treści było możliwe, muszą być spełnione pewne warunki:

  1. Organizm musi mieć do dyspozycji wystarczającą ilość energii witalnej, aby stymulować przesuwanie się w dół zawartości przewodu pokarmowego, a jednocześnie utrzymywać narządy wewnętrzne w ich fizjologicznym położeniu. W medycynie chińskiej tę siłę nazywamy „qi” (co zwykle tłumaczy się jako „energię witalną”).
  2. Jelito grube musi być odpowiednio nawilżone, odżywione i ukrwione, co czyni je elastycznym i umożliwia prawidłową motorykę, która obejmuje skurcze odcinkowe, perystaltyczne, propulsywne i masowe.
  3. Treść przesuwająca się przez jelito grube musi być miękka i nawilżona; w przeciwnym razie – gdy jest zbita, twarda i sucha – przesuwanie się mas kałowych przez jelito jest bardzo utrudnione.
  4. Przepływ energii witalnej w ciele musi być prawidłowy, dzięki czemu transport materii w ciele również odbywa się płynnie i bez przeszkód.

O zaparciu można więc mówić, gdy:

  • wypróżnianie nie występuje codziennie,
  • stolec jest twardy, suchy i zbity, a wypróżnianie utrudnione (nawet, jeśli ma miejsce codziennie),
  • opróżnienie jelita grubego nie jest kompletne i część mas kałowych pozostaje w jelitach.

Różnicowanie zaparć w medycynie chińskiej

Uproszczona klasyfikacja zaparć według medycyny chińskiej obejmuje wzorce patologii o charakterze nadmiaru (1, 2, 3) oraz wzorce patologii typu niedoborowego (4, 5, 6) i przedstawia się następująco:

  1. nadmiarowe gorąco w Żołądku i Jelitach (stan ostry lub przewlekły),
  2. wniknięcie nadmiarowego zimna w jamę brzuszną (zwykle jest to stan ostry),
  3. zastój Qi Wątroby lub atak Wątroby na Śledzionę (stan ostry lub przewlekły),
  4. niedobór Qi Śledziony i Płuc (stan przewlekły),
  5. niedobór krwi i płynów wewnętrznych (stan ostry lub przewlekły),
  6. niedobór Yang Śledziony i Nerek (stan przewlekły).

Jak rozpoznać rodzaj zaparcia i trafnie przyporządkować je do jednego z tych kilku typów?

Każde z tych zaparć ma swoje cechy charakterystyczne i na podstawie objawów towarzyszących można przeprowadzić różnicowanie, a w konsekwencji dobrać adekwatną strategię leczenia.

Charakterystyka różnych typów zaparć

1.  Zaparcie na tle „nadmiaru gorąca w Żołądku i Jelitach”
Jeśli podłożem zaparć jest patologiczne „nadmiarowe gorąco” w systemie funkcjonalnym Żołądka i Jelit, występuje silne zaparcie z suchym, twardym, zbitym i trudnym do wydalenia stolcem. Pacjent może nawet odczuwać ból brzucha lub dyskomfort z odczuciem rozpierania w brzuchu. Źle toleruje ucisk na brzuch, ponadto odczuwa suchość w ustach i ma pragnienie. Objawy te wynikają z działania patogennego „gorąca”, które można rozumieć jako nadaktywność lub nienormalne przyspieszenie pewnych procesów fizjologicznych – płyny są w zbyt dużym tempie resorbowane z jelita grubego, co prowadzi do nadmiernego wysuszenia i zagęszczenia stolca. Działanie patogennego „gorąca” powoduje też nadmierne ukrwienie pewnych obszarów ciała – osoba z „nadmiarem gorąca” ma zaczerwienioną twarz, czasem przekrwione oczy oraz – co jest ważną informacją diagnostyczną – czerwony język z suchym, zwykle żółtym, nalotem.

Pacjent z gorącem w Żołądku i Jelitach odczuwa nasilone pragnienie i ma potrzebę picia napojów.

W stanach ostrych spotykamy takie zaparcie u osób z chorobą gorączkową, gdy na skutek wyniszczenia płynów przez patogenne „gorąco” dochodzi do dużych ubytków nawodnienia organizmu, w wyniku czego pojawia się suchość w ustach, mocz jest ciemny, zagęszczony i skąpy, a stolec jest przesuszony, zbity i przez to trudny do wydalenia. Pacjent z gorącem w Żołądku i Jelitach odczuwa nasilone pragnienie i ma potrzebę picia napojów. Leczenie polega na podaniu środków przeczyszczających o smaku gorzkim (który pobudza ruch w dół) lub słonym (który nawilża i rozmiękcza stwardniałe masy) i termice neutralnej, chłodnej lub zimnej (by przeciwdziałać „gorącu”).

W chorobach gorączkowych z zaparciem receptury przeczyszczające zwykle podaje się jednorazowo, dzięki czemu patogen nadmiarowego gorąca z Żołądka i Jelit zostaje usunięty, gorączka spada i pacjent wraca do zdrowia.

W stanach przewlekłych zaparć tego rodzaju przyczyną są natomiast błędy żywieniowe i niezrównoważona dieta. Brak odpowiedniej ilości warzyw, kasz czy roślin strączkowych i ograniczanie się do rafinowanych węglowodanów złożonych (makaron, białe pieczywo) lub nadmiar cukrów prostych powodują deficyt błonnika w dziennej racji pokarmowej, co już utrudnia perystaltykę jelit, a nadmierne spożywanie wysokobiałkowych produktów pochodzenia zwierzęcego (mięso, kiełbasy, sery, jaja), zwłaszcza smażonych, grillowanych, pikantnych i wyraźnie słonych, generuje duże ilości „gorąca”, które wyniszcza płyny wewnętrzne i powoduje nadmierne wysuszenie i „zapieczenie” stolca w jelicie.

Leczenie zaparć na tle „nadmiarowego gorąca”
Usuwanie patogennego „gorąca” za pomocą środków przeczyszczających jest kluczową strategią leczniczą w leczeniu chorób gorączkowych w stadium Yang Ming (które ma związek z obiegiem funkcjonalnym Żołądka i Jelit), stosowaną jednorazowo w stanach ostrych. Natomiast przewlekłe stosowanie środków przeczyszczających może doprowadzić do uszkodzenia płynów fizjologicznych (w tym elektrolitów) i jest niewskazane.

Przykładowe środki leczniczevz kategorii leków przeczyszczających, stosowane jako główne remedia w recepturach do leczenia zaparć z nadmiarowego gorąca, to:

  • korzeń i kłącze rzewienia(Radix et rhizoma Rhei),
  • liść senesu (Folium Sennae),
  • sól gorzka (Mirabilitum),
  • ziele aloesu (Herba Aloes).

Leczenie przewlekłych zaparć wywołanych niezrównoważoną, zbyt rozgrzewającą dietą wymaga – nic bardziej oczywistego – zrównoważenia tej diety. Konieczne jest znaczne zwiększenie ilości produktów roślinnych nieprzetworzonych, wykluczenie produktów rafinowanych, zmniejszenie udziału produktów zwierzęcych wysokobiałkowych i rezygnacja z pieczenia, smażenia i grillowania na rzecz gotowania, gotowania na parze czy nawet spożywania części warzyw i owoców na surowo. Bez zmiany sposobu żywienia nie ma szans na wyregulowanie pracy jelita grubego, a środki przeczyszczające w takiej sytuacji nie powinny być stosowane, zgodnie z podstawową zasadą minimalizowania ingerencji terapeutycznej. Zasada ta głosi, że jeśli chorobę można wyleczyć dietą, nie należy stosować ziół. Takie zaparcie – w wersji przewlekłej – najczęściej spotyka się u mężczyzn preferujących duże ilości mięsa i sera w diecie.

Przeciwwskazania do stosowania środków przeczyszczających
Ponieważ środki przeczyszczające jako leki gorzkie, słone, chłodne lub zimne termicznie cechują się silną naturą redukującą, eliminującą i zsyłającą w dół, na liście przeciwwskazań do ich stosowania znajdują się: ciąża, laktacja, połóg, menstruacja (zwłaszcza u kobiet z tendencją do obfitych krwawień), pierwsza faza przeziębienia, wychłodzenie Żołądka i Jelit, osłabienie i wyczerpanie, a także przewlekłe zaparcia na tle niedoborowym. U pacjentów niedoborowych środki przeczyszczające mogą nasilić osłabienie i wyczerpanie. Jeśli na przykład kobieta w okresie klimakterium próbuje leczyć zaparcie z suchym stolcem na tle niedoboru yin, krwi i płynów metodą przeczyszczającą, pijąc herbatki z rzewienia, szkarłatki czy senesu, wyrządza sobie krzywdę, ponieważ taka strategia – zwłaszcza długotrwale stosowana – prowadzi do jeszcze większego wysuszenia płynów i niedoboru substancji w ciele.
Wielokrotne nieuzasadnione przeczyszczanie spowoduje między innymi przyspieszenie procesu pogłębiania się zmarszczek, nasilenie wysuszenia skóry i błon śluzowych, nasilenie problemów z bezsennością i labilnością emocjonalną oraz – paradoksalnie – coraz większe problemy z wypróżnianiem. Zwykle taka nietrafna terapia wkrótce przestaje działać albo pacjent stopniowo zwiększa dawkę, by uzyskać spodziewany efekt. Warto jednak pamiętać, że jeśli organizm coraz słabiej reaguje na stosowane remedium, oznacza to niechybnie, że jest ono źle dobrane. W medycynie chińskiej nieprawidłowe
stosowanie środków leczniczych nazywa się wprost „wywoływaniem nowej choroby”. „Wielokrotne i upor-
czywe” stosowanie błędnej strategii leczenia pociąga za sobą wielki, czasem nieodwracalny koszt zdrowotny. U osób z zaburzeniami typu niedoborowego stosowanie środków przeczyszczających na dłuższą metę przynosi duże szkody i bynajmniej nie rozwiązuje problemu zaparć.

W medycynie chińskiej nieprawidłowe stosowanie środków leczniczych nazywa się wprost „wywoływaniem nowej choroby”.

2.  Zaparcie wywołane wniknięciem patogennego „zimna” w obszar brzucha
Wniknięcie patogenu „nadmiarowego zimna” w jamę brzuszną często jest następstwem spożycia schłodzonej potrawy, wypicia lodowato zimnego napoju lub narażenia obszaru brzucha na działanie niskich temperatur. W ten sposób może dojść do wtargnięcia „nadmiaru zimna” w obszar brzucha, które powoduje ostry ból, zablokowanie pracy układu pokarmowego i zatrzymanie wydalania przez jelito grube. Tego rodzaju zaparcie jest stanem ostrym, towarzyszy mu silny jednostronny ból brzucha i obszaru podżebrowego, z odczuciem rozpierania w brzuchu, lub odczucie napięcia i bolesne skurcze za pępkiem i poniżej pępka. Dłonie i stopy są wychłodzone, pacjent ma silną awersję do zimna i dreszcze, może mieć lekko podwyższoną temperaturę ciała, a jednocześnie potrzebuje ciepła i intuicyjnie sięga po różne sposoby ogrzania brzucha. W literaturze można znaleźć relację o pacjencie, który zgłosił się do szpitala z zaparciem na tle wniknięcia zimna, przyciskając do brzucha rozgrzaną w piecu cegłę, mówiąc, że ciepło mu pomaga. Oznaką wniknięcia patogennego „nadmiarowego zimna” jest pojawienie się grubego białego nalotu na języku. Ten typ zaparcia można porównać do sytuacji, gdy elastyczna i miękka rura, przez którą zwykle coś się sprawnie przesuwa, nagle ulega zamarznięciu, co ją usztywnia i pozbawia elastyczności; z tego powodu prawidłowe przesuwanie się materii w świetle rury zostaje całkowicie zablokowane.

Leczenie zaparć na tle „nadmiarowego zimna”
Leczenie wymaga rozproszenia nadmiaru zimna i ogrzania okolicy brzucha; w tym celu podaje się odpowiednie wywary ziołowe na bazie ziół ostrych ciepłych i gorących oraz nagrzewa się obszar brzucha moksą; pomocna jest też akupunktura. Leczenie żywieniowe nie jest zalecane, ponieważ pacjent ma zablokowany przewód pokarmowy i nie jest w stanie czegokolwiek zjeść, strawić i wydalić.

Z ziół do leczenia takiego zaparcia stosuje się te silnie rozpraszające zimno i ogrzewające wnętrze lub rozpraszające nagromadzenia, o smaku ostrym i ciepłej lub gorącej termice, na przykład:

  • preparowany korzeń tojadu (Radix Aconiti lateralis preparata),
  • ziele kopytnika (Herba Asari).

Przy okazji omawiania zaparć na tle zimna warto nadmienić, że na wniknięcie „zimna” w jamę brzuszną szczególnie podatne są dzieci, dlatego zapobieganie bólom brzucha i zaparciom u dzieci polega między innymi na unikaniu zimnych napojów i zimnych pokarmów (np. lodów, zimnych soków, zbyt dużej ilości surowych warzyw czy owoców). Do łagodzenia bólu brzucha na tle wniknięcia zimna (niekoniecznie z zaparciem) u dzieci i dorosłych w medycynie chińskiej są stosowane zioła znane też jako przyprawy kuchenne:

  • owoc pieprzu czarnego (Fructus Piperi),
  • suszone kłącze imbiru (Rhizoma Zingberis),
  •  owocnia żółtodrzewu, czyli pieprz syczuański (Pericarpium Zanthoxyli),
  • pąki kwiatowe goździkowca wonnego, czyli goździki (Flos Caryophylli) – to środek, który ponadto łagodzi wymioty na tle zimna,
  • owoc kopru włoskiego (Fructus Foeniculi),
  • galgant (Rhizoma Alpiniae officinarum).

Przeciwwskazania do stosowania środków rozpraszających zimno
Stosowanie ziół ostrych i rozpraszających o ciepłej lub gorącej naturze jest przeciwwskazane u osób z objawami tak zwanego „niedoborowego gorąca” (to objawy typowe na przykład w okresie klimakterium) oraz „buchającego ognia” i „gorąca krwi”; większości z nich nie należy także stosować podczas ciąży. Zastosowanie strategii rozpraszania zimna i intensywnego ogrzewania poprzez spożywanie suszonego imbiru, pieprzu i goździków u kobiety w okresie okołomenopauzalnym nie tylko nie usunie dolegliwości, ale wręcz nasili objawy uderzeń gorąca, nocnych potów, suchości skóry i błon śluzowych, zaparć z suchym stolcem, bezsenności, rozdrażnienia, niepokoju i niestabilności emocjonalnej.

3.  Zaparcie na tle „zastoju qi Wątroby*”
Zaburzenie tego rodzaju cechuje wypróżnianie ze stolcem w małych kawałkach; stolec nie musi być suchy; zaparcie może występować na przemian z biegunką. Objawy pojawiają się lub nasilają się pod wpływem stresu, silnych emocj...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy