Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

29 czerwca 2018

NR 7 (Czerwiec 2018)

Zastosowanie pokrzywy w zaburzeniach metabolicznych

0 387

Spośród rodzimych wiosennych ziół to właśnie pokrzywa zasługuje na miano „brzydkiego kaczątka” ziołolecznictwa. Większość z nas wie, że mniszek lekarski „to coś z wątrobą”, a rumianek „na ból brzucha i przeziębienie” – jednak większość z nas nie umie powiedzieć, na co dokładnie miałaby działać pokrzywa,. Czasem wspomni się o jej właściwościach stymulujących erytropoezę, innym razem przypomni się o jej właściwościach „wzmacniających” organizm po zimie. Czym naprawdę jest to zioło? Gdzie je znaleźć i jak przygotować do spożycia? Jak stosować je bezpiecznie?

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Jakie substancje aktywne zawiera pokrzywa?
  • Jak i kiedy przeprowadzać zbiory pokrzywy?
  • Jakie efekty przynosi terapia powikłań cukrzycy z użyciem pokrzywy?

W rodzaju Urtica (pokrzywa) sklasyfikowanych jest obecnie 53 oficjalnych gatunków1, 2, choć na weryfikację oczekuje nowych 196 proponowanych. Do najczęściej występujących w Polsce należą pokrzywa zwyczajna (Urtica doica L.) 
oraz pokrzywa żegawka (Urtica urens L.). Oba gatunki mają znaczenie terapeutyczne, a ich przetwory znajdują zastosowanie zarówno w tradycyjnej medycynie ludowej, jak i w nowoczesnym ziołolecznictwie oraz homeopatii. Co więcej, w zależności od siedliska, w jakim występuje w danym miejscu na świecie pokrzywa, wytwarza ona szereg odmian niejednokrotnie znacznie różniących się np. kształtem liści czy kwiatów.

Pokrzywa a jasnota

Co ciekawe, wielokrotnie w trakcie prowadzenia warsztatów zielarskich spotykałem się z klasyfikowaniem jako pokrzywy jasnoty białej i jasnoty purpurowej, nazywanych przez uczestników warsztatów „pokrzywami nieparzącymi”. O ile jeszcze pierwszy gatunek jest rzeczywiście podobny do pokrzywy zwyczajnej (zwłaszcza krojem liści), o tyle jasnota purpurowa jest już mocno różniącą się rośliną nawet w ogólnym kroju. Jest bowiem znacznie mniejsza od pokrzywy zwyczajnej, a jej liście nie są tak wysmukłe jak u pokrzywy zwyczajnej. Ponieważ jednak jasnota biała ma liście podobne do pokrzywy zwyczajnej, a kwiaty jasnoty purpurowej i jasnoty białej są do siebie bardzo podobne, może per analogiam powiązano jasnotę purpurową z pokrzywą zwyczajną? Jak więc rozróżnić jasnotę od pokrzyw? Warto zapamiętać jeden kluczowy szczegół: pokrzywa zwyczajna i pokrzywa żegawka są wiatropylne (ich kwiaty są zielonkawe, nie mają przyciągać owadów), zaś jasnota biała i jasnota purpurowa – owadopylne (kolor kwiatów odpowiada kolorowi w nazwie gatunku).

Występowanie

Pokrzywy jako rodzaj występują w większości siedlisk lądowych na Ziemi, będąc w nich z reguły gatunkami pospolitymi, klasyfikowanymi często jako pospolite chwasty. W Polsce pokrzywa zwyczajna (bardziej pospolita od pokrzywy żegawki) zasiedla zarówno środowiska leśne przejrzystych lasów liściastych, jak i siedliska ruderalne (np. przydroża). Lubi glebę bogatą w azot, w pewnym sensie więc po bujności wzrostu pokrzywy na danej glebie możemy wnioskować o jej zasobności w ten pierwiastek. Z racji swojej odporności na skażenie gleby metalami ciężkimi jest w stanie rosnąć na glebach poprzemysłowych, na których większość roślin wyższych nie jest w stanie nawet wykiełkować – choć do tematu zbioru pokrzywy w takich miejscach jeszcze nawiążę dalej.

Chroni i rozpędza burze…

Nie dziwi więc znajomość ich właściwości terapeutycznych w przeważającej liczbie ludowych praktyk ziołoleczniczych całego świata. Równie ciekawym aspektem roli tej rośliny w folklorze jest szereg rytuałów i wierzeń związanych z tym cennym zielem3. Przypisywano jej właściwości ochronne przeciw złym mocom (z racji zdolności parzących, a tym samym odstraszających), ozdabiając nią domostwa zwłaszcza w co bardziej „magiczne” dni ludowego kalendarza. Stosowano w różnych zabiegach gospodarskich, mających poprawić m.in. nośność drobiu czy przeciwdziałać kwaszeniu mleka w wymionach krowich. I – tak jak z większością zwyczajów ludowych bywa – także wykorzystanie pokrzywy jako ziela ochronnego zostało zaadaptowane do schrystianizowanej wersji folkloru. Pokrzywa bowiem jest jednym z ziół święconych w wiankach plecionych na święto Matki Bożej Zielnej i Boże Ciało – dym z palonych poświęconych wianków miał mieć działanie ochronne, a nawet rozpędzające chmury burzowe (sic!).

Substancje aktywne

Wracając jednak do tematu działania leczniczego pokrzywy, na początku należałoby się przyjrzeć zawartości w niej poszczególnych grup substancji aktywnych, a także wyróżnionych w badaniach szczególnie istotnych związków4–7. Dąży się do standaryzacji metod badawczych wykorzystywanych w ocenie jakości surowców z Urtica dioica L., tak by preparaty z nich wytworzone miały powtarzalne w produkcji właściwości8. Wracając do samych właściwości fitochemicznych pokrzywy zwyczajnej, do szerzej poznanych jej składników należą m.in.7 flawonoidy (grupa związków o szerokim działaniu leczniczym, zwłaszcza antyoksydacyjnym), garbniki, robiąca ostatnio furorę witamina C, 
karoten (prowitamina K, wykazująca silne właściwości antyoksydacyjne, „zmiatające” wolne rodniki), chlorofil alfa i beta (również o właściwościach antyoksydacyjnych), ksantofil, fitochinony (inaczej wit. K, witamina szczególnie istotna w suplementacji witaminą D3), szereg składników mineralnych (szczególnie dużo żelaza, wapnia, krzemu, manganu, magnezu, potasu, fosforu i miedzi), acetylocholina, ryboflawina (witamina B2), kwas pantotenowy (witamina B5), tiamina (witamina B1), pirydoksyna (jedna z form witaminy B6), histamina, szereg aktywnych biologicznie kwasów organicznych (mrówkowy, krzemowy, foliowy, glicerowy i glikolowy), a także krzemionka. Nieco inny skład mają korzenie i kłącza pokrzywy zwyczajnej, zawierające m.in. lektyny, steroidy (w tym sitosterol i jego pochodne), lignany, ceramidy, sfingozynę, garbniki, triterpeny, arabinogalaktany i glukan.

Odmienny skład części naziemnych i podziemnych pokrzywy zwyczajnej warunkuje inne właściwości terapeutyczne preparatów z tych surowców zielarskich9. Liść i ziele pokrzywy działają moczopędnie, przeciwobrzękowo, przeciwkrwotocznie (m.in. w słabo nasilonych krwawieniach z przewodu pokarmowego), hipoglikemicznie, krwiotwórczo i przeciwmiażdżycowo. Są immunostymulatorem, regulują przemianę materii, są stosowane jako jedno z ziół zwanych depurativa – „czyszczących krew”, tj. przyspieszających eliminację z ustroju określonych substancji nasilających m.in. objawy bólowe i obrzęki w przebiegu 
chorób o podłożu reumatycznym. Natomiast korzeń pokrzywy, znany od stuleci ziołolecznictwu tradycyjnemu jako afrodyzjak męski (często sprzedawany jest obecnie ekstrakt z niego wraz z ekstraktem z buzdyganka Tribulus sp.), posiada właściwości ochronne i lecznicze względem gruczołu prostaty. Jest jeszcze silniejszym immunostymulatorem (zawiera m.in. inibitory elastazy leukocytowej), poza tym dzieląc z zielem właściwości oczyszczające i hemopoetyczne (krwiotwórcze).

Zastosowanie

Szeroki zakres działania profilaktycznego i terapeutycznego preparatów z pokrzywy zwyczajnej nie pozwala zarazem na stworzenie prostej listy schorzeń, w których należałoby stosować wspomniane przetwory – jednak idąc za dr. Henrykiem Różańskim, czołowym polskim fitobiochemikem i zielarzem, należy wymienić m.in. następujące zastosowania9:

  • ziele i liść pokrzywy Herba et folium Urticae – stany zaburzonej przemiany materii, obrzęki na tle niewydolności krążeniowej i nadciśnienia, stany zapalne układu moczowego (w tym również w przebiegu kamicy nerkowej – pokrzywa wykazuje tu działanie hamujące powstawanie kamieni nerkowych), zaburzenia krzepnięcia, przewlekłe choroby skóry (m.in. o charakterze trądziku), choroby trzustki (w tym cukrzyca typu 1 i 2), miażdżyca, choroby reumatyczne, stany obniżonej odporności,
  • korzeń i kłącza pokrzywy Radix et rhizoma Urticae – przerost gruczołu krokowego, otyłość, cukrzyca typu 1 i 2, stany zapalne układu moczowego, nadczynność tarczycy, stany obniżonej odporności.

Jak i gdzie zbierać?

Zbiór surowców zielarskich z pokrzywy zwyczajnej prowadzi się głównie wiosną i latem – surowce zbierane jesienią są bardziej zasobne w krzemionkę. Zbiór należy prowadzić ze stanowisk jak najmniej przetworzonych przez człowieka (ale nie ruderalnych, odpada więc zbiór pokrzywy rosnącej m.in. w parkach miejskich), ekologicznie czystych, znajdujących się w otulinie parków narodowych lub krajobrazowych (po uzyskaniu odpowiednich dla danego parku zezwoleń). Należy też pamiętać o etyce zbioru ziół – nie zbieramy więcej niż 1/5 surowca z danej rośliny, celem pozostawienia surowca dla innych potrzebujących i umożliwienia roślinie odtworzenia utraconych organów. Oczywiście, wyjątkiem są tu przypadki zagrożenia życia, gdzie mając do dyspozycji wyłącznie zioła, takie obostrzenia nie będą nas obowiązywać.

Preparaty z surowców pokrzywy, stosowane w fitoterapii:

  • sok z ziela pokrzywy – wyciskany ze świeżo zebranego, macerowanego przez noc ziela,
  • napar i odwar zarówno z ziela, jak i z kłączy, które są najpopularniejszą dostępną wersją preparatów prostych,
  • przetwory alkoholowe: ekstrakt, nalewka, alkoholatura,
  • olej pokrzywowy na świeżym zielu, stosowany wewnętrznie i zewnętrznie, szczególnie użyteczny w kosmetyce,
  • proszek pokrzywowy z wysuszonych liści pokrzywy zwyczajnej.

Tu należałoby wspomnieć również o obecności metali ciężkich w zielu pokrzywy. Jak wspominaliśmy, gatunek Urtica jest wyjątkowo odporny na obecność metali ciężkich w glebach – nie znaczy to jednak, że nie akumuluje w swoich częściach naziemnych szeregu pierwiastków zaliczanych do grupy metali ciężkich. I choć ilość wspomnianych substancji przyjmowanych przy sporadycznym spożyciu przetworów z pokrzywy zwyczajnej czy żegawki jest stosunkowo mała, może istotnie wpłynąć na zdrowie osób leczących się przewlekle przetworami pokrzywy. Olszewski i wsp.10 wykazali, że pokrzywa rosnąca w otoczeniu 300–400 m od miejsc składowania fosfogipsu wykazywała sześciokrotnie większe stężenie izotopów uranu niż rośliny z miejsc kontrolnych. Z kolei dr Agnieszka Fischer i wsp.11 wykazała, że spośród sześciu badanych ziół (skrzypu polnego, pokrzywy zwyczajnej, dziurawca zwyczajnego, bylicy piołun, krwawnika pospolitego i nawłoci pospolitej) to właśnie w pokrzywie akumulacja kadmu, ołowiu i rtęci była najwyższa. Podobne wyniki uzyskiwano w licznych badaniach12–14 – co ciekawe, wielokrotnie wskazywano również na potencjał do bioremediacji (oczyszczania gleby skażonej z wykorzystaniem określonych gatunków roślin w niej sadzonych) z wykorzystaniem m.in. pokrzywy zwyczajnej. Wskazuje się również na możliwość poprawy zdolności bioremediacyjnych pokrzywy z wykorzystaniem manipulacji genetycznych15.

Nietypowe użycie pokrzywy

Zanim jednak przejdziemy do przeglądu dowodów naukowych na działanie lecznicze preparatów z pokrzywy, warto przyjrzeć się innymi, mniej oczywistym zastosowaniom pokrzywy. Potencjał pokrzywy jako preparatu przyspieszającego wzrost i odporność na choroby zwierząt hodowlanych znajduje podparcie w badaniach16. Przez wieki pokrzywa była także elementem pożywienia populacji ludzkich współdzielących z nią siedlisko, choć między bajki możemy włożyć regularne i ze smakiem spożywanie dużych ilości pokrzywy. Było to zdecydowanie tzw. pożywienie przednówkowe czy głodowe, spożywane w okresach niedoboru żywności. Natomiast badania wspierają tradycyjne przekonanie o właściwościach żywieniowych pokrzywy zwyczajnej17–19. Co ciekawe, przeprowadzono badania na temat użyteczności ekstraktów z pokrzywy zwyczajnej w produkcji czekolady (sic!)20 – wyprodukowana czekolada wykazywała większą gorycz (preferowano zatem wykorzystanie jej ekstraktów w produkcji gorzkiej czekolady), zaś nawet po dłuższym czasie przechowywania aktywność biologiczna (a tym samym prozdrowotna) ekstraktu utrzymywała się.

Z badań naukowych nad właściwościami terapeutycznymi preparatów zawierających pokrzywę zwyczajną wynika, że jest to jedna z lepiej przebadanych roślin o potencjale fitoterapeutycznym. Ekstrakty z pokrzywy działały ochronnie na wątrobę szczurów poddanych kontrolowanemu zatruciu tetrachlorometanem (CCl4)21. Podobne wyniki uzyskano w próbach na szczurach wystawionych na kontakt z rtęcią – ekstrakt z pokrzywy nie tylko działał ochronnie na narządy wewnętrzne zwierząt, ale też podnosił poziom glutationu w wątrobie, nerkach i jądrach badanych zwierząt22. Zastosowanie nasion pokrzywy zwyczajnej w paszy dla brojlerów okazało się wywierać działanie ochronne przeciw zatruciu aflatoksynami (toksyny grzybów) u badanych zwierząt23.

Pokrzywa dla cukrzyków

Ciekawym i mocno obiecującym kierunkiem jest również wykorzystanie ekstraktów z pokrzywy zwyczajnej tak w terapii, jak i w profilaktyce powikłań cukrzycy. Jednym z najczęściej występujących powikłań jest nefropatia 
cukrzycowa. Polega ona na postępującym i nieodwracalnym uszkodzeniu kłębuszków nerkowych – jednym z pierwszych jego objawów jest obecność białka w moczu (albuminuria). Przyczyn występowania tego schorzenia upatruje się kilka, m.in. przewlekle utrzymująca się ilość wolnych rodników w organizmie cukrzyka czy zmiany w metabolizmie komórek, wynikające z przewlekle podwyższonego poziomu cukru. W badaniach nad zespołami nefropatycznymi o podłożu cukrzycowym na szczurach wykazano, że preparaty pokrzywy (zwłaszcza z dodatkiem pioglitazonu) efektywnie przeciwdziałały uszkodzeniom nerek u chorych zwierząt24. Podobne wyniki uzyskali badacze oceniający neuroprotekcyjne działanie ekstraktu z pokrzywy u szczurów chorych na cukrzycę25 – również tu uszkodzenia układu nerwowego były znacznie mniejsze u grupy poddanej działaniu preparatów Urtica dioica.

Odmienny skład części naziemnych i podziemnych pokrzywy zwyczajnej warunkuje inne właściwości terapeutyczne preparatów z tych surowców zielarskich. 

W badaniach z 2013 roku26 wykazano, że chorzy przyjmujący wraz z normalnym leczeniem farmakologicznym 500 mg ekstraktu z pokrzywy w kapsułkach (co 8 godzin przez 3 miesiące) mieli wyraźnie obniżone poziomy glukozy we krwi na czczo oraz po dwóch godzinach od posiłku, a także HbA1c (hemoglobiny glikowanej). Ekstrakt był, oczywiście, standaryzowany – tak, by uzyskać pewność, iż chorzy przyjmują ten sam preparat (wyznacznikami standardu były tu zawartość całkowita flawonoidów, całkowita frakcja fenolowa, a także zawartość kwasu gallusowego, rutyny oraz kwercytyny). Inna grupa irańskich uczonych wykazała na modelu zwierzęcym27, że podawany śródotrzewnowo ekstrakt z pokrzywy zwyczajnej (testowano trzy stężenia: 50, 100 i 200 mg/kg masy ciała szczura) znacząco obniżył poziom glukozy w surowicy, insuliny, LDL i leptyny, poprawiając jednocześnie stosunek HDL/LDL. Zwiększył również stężenie frakcji VLDL, TG i (o dziwo) AST, choć bez wzrostu ALT (mimo wzrostu parametry utrzymywały się w normie, nie wskazując na uszkodzenie wątroby zwierząt).

Warto też zauważyć, że pokrzywa spełnia swoją funkcję terapeutyczną również w preparatach złożonych z kilku ekstraktów ziołowych, co także potwierdzają badania. Kompozycja sylimaryny, ekstraktu z pokrzywy oraz olibanum (żywicy z drzewa Boswellia serrata) – kapsułki zawierały po 200 mg każdego ze składników – wykazała następujące działanie28: znacząco obniżony poziom glukozy na czczo, niższy poziom hemoglobiny glikowanej oraz obniżone stężenie trójglicerydów. W innym studium nad wpływem terapii (model zwierzęcy) mieszanką ekstraktów poganka rutowatego (Peganum harmala), sumaka garbarskiego (Rhus coriaria) oraz pokrzywy zwyczajnej po miesięcznej terapii zauważono znaczne obniżenie ALP, LDL-C i glukozy we krwi (zaś dwa pierwsze parametry oraz trójglicerydy i kreatynin powróciły do zdrowych poziomów). Badacze zaznaczają, że to mieszanka tych trzech ekstraktów dawała najbardziej znaczące rezultaty (zwłaszcza w obniżaniu stężenia trójglicerydów). Warto o tym pamiętać szukając wsparcia dla terapii farmakologicznej – dobrze skomponowany ziołowy preparat, poprzez zjawisko synergizmu fitochemicznego, będzie wykazywał znacznie silniejszy efekt niż pojedynczo zastosowana roślina. W kolejnych badaniach na ochotnikach potwierdzono pozytywny wpływ pokrzywy na zdrowie chorych na cukrzycę29 – pacjenci przyjmujący preparaty Urtica dioica uzyskali znacząco lepsze wyniki w szeregu badań biochemicznych (m.in. obniżenie poziomu FPG, TG i SGPT).

W wielu badaniach wykazano również następujące działanie ekstraktów z Urtica dioica u pacjentów oraz zwierząt chorych na cukrzycę30: podwyższenie czułości komórek na insulinę oraz bezpośredni wpływ na wzrost zużycia glukozy przez komórki, antagonistyczny wpływ na PPAR gamma, hamujący wpływ na alfa-glukozydazy, zwiększenie aktywności kinazy difosfonukleozydowej i karboksylazy acetylo-CoA i hamowanie aktywności alfa amylazy trzustkowej (na poziomie 60%!). 

Są to nadal świeże badania i daleko jeszcze do stwierdzenia, że pokrzywa jest w stanie efektywnie i szybko regenerować wątrobę – zdecydowanie jednak jej preparaty są cennym uzupełnieniem terapii cukrzycowej. Co ciekawe, w badaniach z 2016 roku, indyjscy badacze udowodnili32, że ekstrakty z pokrzywy wpływają bezpośrednio na insulinowe szlaki sygnałowe w hipokampie, wpływając tym samym na lepszą tolerancję glukozy i poprawę funkcji poznawczych (których to zaburzenie jest jednym z powikłań przewlekłej cukrzycy). 

Gatunek Urtica jest wyjątkowo odporny na obecność metali ciężkich w glebach – nie znaczy to jednak, że nie akumuluje w swoich częściach naziemnych szeregu pierwiastków zaliczanych do grupy metali ciężkich.

Ciekawe badania przeprowadzili irańscy badacze33, dowodząc synergistycznego działania pływania i przyjmowania preparatów pokrzywy zwyczajnej przez szczury chore na cukrzycę – u zwierząt w grupie badanej szereg ocenianych czynników (m.in. insulinowrażliwość, poziom cukru we krwi, stopień uszkodzenia...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy