Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia , Otwarty dostęp

18 sierpnia 2020

NR 20 (Sierpień 2020)

Ziołolecznictwo jako wsparcie w chorobach reumatycznych Część I

106

Ziołolecznictwo do niedawna było kojarzone głównie z praktykami medycyny ludowej, często pogardzanymi, skazywanymi na marginalizację. Obecnie obserwuje się znaczny wzrost zainteresowania lekami roślinnymi, a fitoterapia, czyli leczenie za pomocą środków roślinnych, staje się nauką medyczną równoprawną z chemioterapią,  która do leczenia wykorzystuje produkty syntetyczne.

Wiele leków syntetycznych i półsyntetycznych to analogi związków roślinnych lub preparaty wywodzące się ze świata roślin, 
np. aspiryna, balsam peruwiański czy alkaloidy: morfina, atropina, chinina, kofeina i in. Badaniem leczniczych właściwości roślin zajmuje się odrębna dziedzina wiedzy – farmakognozja, dzięki której wiele przetworów zielarskich zostało oficjalnie uznanych za leki. Są wpisywane do farmakopei różnych krajów świata, a w laboratoriach opracowuje się zaawansowane technologie ich produkcji. 
Zioła zawdzięczają swoje lecznicze właściwości obecnym w nich związkom aktywnym, które wywierają silny wpływ na orga-
nizm człowieka. Do terapii ziołowych należy podchodzić z taką samą ostrożnością, jak do stosowania leków syntetycznych. 
Leczniczy preparat roślinny musi spełniać wszystkie kryteria prawa farmaceutycznego. Musi przejść wymagane badania kliniczne, mieć rozpoznany mechanizm działania, ustalone dawkowanie, zawierać dokładną informację o wskazaniach, ewentualnych działaniach niepożądanych oraz interakcjach z innymi lekami. Oprócz tego obowiązuje standaryzacja substancji czynnych w nim zawartych, ścisła kontrola wytwarzania oraz rejestracja 
w Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych1, 2. 
Przeciwieństwem leku roślinnego są tak popularne obecnie i szeroko reklamowane suplementy diety, które nie są lekami, należą do kategorii środków spożywczych, służą wyłącznie osobom zdrowym do uzupełnienia niedoborów minerałów lub witamin w organizmie. Mogą zawierać składniki roślinne, ale bez standaryzacji, jedynie według wymagań ustawy o bezpieczeństwie żywienia i żywności. Nie przechodzą badań klinicznych. Na rynek są wprowadzane tak jak żywność, czyli po zawiadomieniu Głównego Inspektora Sanitarnego. Ścieżka legislacyjna jest szybka i nie stawia szczególnych wymagań3.

POLECAMY

Lek roślinny w reumatologii


Leki stosowane w chorobach reumatycznych są inhibitorami procesów zapalnych, działają poprzez hamowanie tworzenia i uwalniania mediatorów zapalenia. Istotne jest również zwalczanie stanów bólowych. Działanie znieczulające polega na hamowaniu odbioru bodźców bólowych i ich przewodzenia do OUN na skutek osłabienia aktywności nocyceptorów, czyli zakończeń nerwowych przewodzących doznania bólowe.
Klasyczna terapia obejmuje stosowanie syntetycznych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak: popularna aspiryna, ibuprofen czy leki silniejsze, np. meloksykam (Opokan), diclofenac (Olfen), ketoprofen (Ketonal). Choroby układu ruchu charakteryzują się przewlekłym przebiegiem, a towarzyszące im stany zapalne i bólowe wymagają długotrwałego podawania leków. Dłuższe stosowanie tradycyjnych leków może prowadzić do podrażnień błony śluzowej żołądka i zwiększenia ryzyka wystąpienia choroby wrzodowej. W takich przypadkach bezpieczną alternatywą mogą się okazać leki roślinne.
Preparaty roślinne są aplikowane wewnętrznie – w postaci wyciągów (wodnych lub alkoholowych), także tabletek oraz zewnętrznie – w postaci nacierań, okładów, kąpieli, plastrów lub maści4, 5, 6.

Zioła w stanach zapalnych i bólowych 


Surowce salicylowe – „roślinna aspiryna”
Już w IV w. p.n.e. Hipokrates (460–377 p.n.e.) zauważył, że żucie liści wierzby działa przeciwbólowo w czasie porodu. Dopiero pod koniec XIX w. odkryto, że za takie działanie są odpowiedzialne związki salicylowe. Salicylany od dawna wykorzystuje się w leczeniu chorób reumatycznych u ludzi, używając do tego celu roślin będących ich źródłem. Obecnie są to najczęściej odpowiedniki syntetyczne.

  • Wierzba biała (Salix alba)

Surowcem fitoterapeutycznym jest kora wierzby (łac. Salicis cortex). Jej głównymi składnikami leczniczymi są salicylany: salikortyna, salicyna, tremulacyna. Salicyna (beta-glukozyd) w środowisku flory jelitowej podlega reakcji hydrolizy do saligeniny (alkohol salicylowy), która następnie utlenia się w wątrobie do kwasu salicylowego i pod wpływem reakcji acetylacji powstaje kwas acetylosalicylowy. Związek ten charakteryzuje się działaniem przeciwzapalnym, przeciwgorączkowym i przeciwbólowym, więc z powodzeniem może być stosowany w leczeniu objawów chorób reumatycznych. Preparaty z wierzby białej, głównie z kory, ale też z liści, łagodzą bóle artretyczne i reumatyczne pleców, stawów kolanowych oraz biodrowych, poprawiają ruchomość stawów. Działają na opuchnięcia i zapalenia. Dawniej właściwości ściągające wierzby wykorzystywano do hamowania krwawień wewnętrznych5, 7. Badania kliniczne wykazały, że z wyciągu wierzbowego można utworzyć skuteczny, a zarazem bezpieczny preparat do leczenia bólu lędźwiowo-krzyżowej części kręgosłupa. Poza tym potwierdzono jego działanie przeciwbólowe w przypadku zapalenia stawów i kości. Badani pacjenci przyjmowali ekstrakt z Salix alba zawierający 240 mg salicyny8, 9, 10. Syntetyczny kwas acetylosalicylowy (ASA, acetylosalicylic acid) to znana wszystkim aspiryna. Został opracowany na bazie naturalnych salicylanów z kory wierzby i kwiatów wiązówki błotnej, a zsyntetyzowany w roku 1897 przez Felixa Hoffmanna jako stabilna postać kwasu salicylowego. Do obrotu został wprowadzony w roku 1901 przez firmę Bayer pod opatentowaną nazwą Aspirin®. Nazwa aspiryny została utworzona następująco: a – od kwasu (acid), -spir – od dawnej nazwy wiązówki błotnej Spirea ulmaria (obecnie Filipendula ulmaria), -in – to końcówka stosowana dawniej dla leków przeciwbólowych. Ważnym wydarzeniem w historii aspiryny było wyjaśnienie mechanizmu jej działania przeciwzapalnego i przeciwbólowego, co nastąpiło dopiero w roku 1971. Dokonał tego brytyjski farmakolog John Vane, za co w roku 1982 został uhonorowany Nagrodą Nobla. ASA należy do niesteroidowych leków przeciwzapalnych, których mechanizm działania polega na inhibicji enzymów – cyklooksygenaz (COX-1 i COX-2), a dokładnie – na hamowaniu dostępu kwasu arachidonowego (AA, arachidonic acid) do centrum aktywnego tych enzymów. Prowadzi to do zablokowania wytwarzania substancji indukujących proces zapalny: prostaglandyn i tromboksanu A2, które zwiększają przepuszczalność naczyń, powodują obrzęk oraz zwiększoną wrażliwość receptorów bólowych. Aspiryna działa hamująco na aktywność COX-1 i COX-2 w taki sposób, że przyłącza się do obu enzymów w miejscach wiązania się kwasu arachidonowego będącego substratem do produkcji mediatorów zapalenia. W ten sposób funkcja katalityczna enzymów zostaje zablokowana4, 11, 12. Korzystną cechą surowca roślinnego w porównaniu do syntetyku jest brak działania drażniącego na błonę śluzową żołądka oraz brak wpływu na agregację płytek krwi, a co za tym idzie- na krzepliwość krwi. Bezwzględnym przeciwwskazaniem do stosowania wyciągów z kory wierzby jest uczulenie na salicylany5.

  • Wiązówka błotna (Filipendula ulmaria, syn. Spirea ulmaria)

Kwiat wiązówki jest bogatym źródłem kwasu salicylowego i acetylosalicylowego. Jej lecznicze właściwości zostały opisane już w XVIII-wiecznym Dykcyonarzu roślinnym ks. Jana Krzysztofa Kluka z Ciechanowca. Do leczenia reumatyzmu można stosować domowe napary z kwiatu (łac. Ulmariae flos). Dostępne są też preparaty farmakologiczne pomocne w reumatoidalnym i łuszczycowym zapaleniu stawów oraz w gośćcu stawowym (np. mieszanki Reumogran, Reumosan). W celach leczniczych zbiera się również ziele wiązówki (łac. Ulmariae herba) oraz korzeń (łac. Ulmariae radix)13, 14.Wiązówkę możemy spotkać w preparatach homeopatycznych, w których określana jest mianem „roślinnego kwasu salicylowego homeopatii”, wykorzystywanego w reumatyzmie mięśniowym i stawowym oraz w obrzękach. Natomiast preparat Spirea kompleks łagodzi dolegliwości serca u osób chorujących na gościec15. 

  • Topola (Populus L.)

Innym źródłem naturalnych salicylanów jest kora topoli (łac. Populi cortex) o składzie podobnym do kory wierzby. Zawiera 2,4% salicyny. Salicyna obecna jest także w pączkach i liściach. Preparaty z  topoli stosowane są wewnętrznie w postaci odwarów (kora) lub maści i kremów (pączki). Liście i korę topoli możemy znaleźć w składzie przeciwzapalnych kropli doustnych Phytodolor N, gdzie dodatkowo towarzyszą im wyciągi z kory jesionu i ziela nawłoci o podobnych właściwościach5, 6.

  • Golteria rozesłana (Gaultheria procumbens)

Jest niską, zimozieloną krzewinką o dekoracyjnych czerwonych owocach utrzymujących się przez całą zimę, dzięki czemu jest chętnie wykorzystywana do stroików bożonarodzeniowych. Natomiast do celów leczniczych najcenniejsze są liście golterii, które zawierają olejek eteryczny (ang. wintergreen oil) niezwykle bogaty w naturalny salicylan metylu – pochodną kwasu salicylowego o właściwościach zbliżonych do aspiryny. Olejek zawiera nawet do 98% salicylanu metylu, który w wersji syntetycznej jest składnikiem niemal każdej dostępnej na rynku maści przeciwartretycznej lub przeciwbólowej na mięśnie i stawy. Olejek golteriowy może być wykorzystywany w masażu aromaterapeutycznym przy leczeniu artretyzmu i reumatyzmu, rwy kulszowej, bólów mięśni i stawów różnego pochodzenia oraz podagry. Występuje też w składzie maści leczniczych oraz w pastach do zębów i płynach do płukania jamy ustnej. Przed podjęciem leczenia olejkiem golteriowym konieczna jest konsultacja z lekarzem, gdyż jest to środek silnie działający. Stosowany w nadmiarze może być toksyczny dla wątroby i nerek. Bardzo łatwo wchłania się przez skórę, dlatego przy stosowaniu miejscowym należy używać niewielkich jego ilości. Równowartościową alternatywą dla olejku golteriowego jest olejek z kory brzozy żółtej (ang. sweet birch oil), zwanej słodką (łac. Betula lenta), który zawiera podobną ilość salicylanu metylu i ma identyczne zastosowanie16, 17.

Surowce irydoidowe


Duże zainteresowanie badaczy budzą rośliny o właściwościach przeciwzapalnych zawierające w swoim składzie frakcję związków irydoidowych, będących potencjalnymi substancjami hamującymi reakcję zapalną. Działanie lecznicze roślin zawierających irydoidy znane było od dawna. Już starożytny medyk Dioskorides zalecał babkę lancetowatą jako lek przeciwzapalny na wiele chorób. Dziś wiemy, że babka zawiera irydoid – aukubinę6.
Do najbardziej znanych surowców irydoidowych stosowanych w profilaktyce i leczeniu stanów zapalnych należy korzeń hakorośli.

  • Korzeń hakorośli (łac. Harpagophyti radix, ang. devil’s claw root, niem. Teufelskrallenwurzel)/ Hakorośl rozesłana (Harpagophytum procumbens) jest płożącą się byliną pustynną występującą w krajach Afryki Południowej. Charakterystyczny wygląd jej owoców o szponiastym kształcie sprawia, że potocznie nazywana jest diabelskim bądź czarcim pazurem. Surowiec leczniczy stanowią bulwiaste korzenie, z których wyizolowano frakcję glikozydów irydoidowych, a główny składnik aktywny tej mieszaniny stanowi harpagozyd. Lecznicze właściwości hakorośli od stuleci są doceniane przez medycynę ludową plemion afrykańskich w leczeniu bólów kostno-stawowych i kręgosłupowych oraz w zaburzeniach trawienia. Obecnie oficjalne preparaty medyczne stosuje się podobnie – pomocniczo w leczeniu reumatyzmu, artretyzmu, bólów mięśni, zapalenia ścięgien, także w chorobach autoimmunologicznych, np. łuszczycy4, 18. W oficjalnej medycynie Europy, Azji i Ameryki korzeń hakorośli został uznany za lek przeciwzapalny o sile działania kortyzonu lub fenylobutazonu oraz przeciwreumatyczny, przeciwdnawy i przeciwprostatowy. Za aktywność przeciwzapalną i przeciwmoczanową odpowiadają związki irydoidowe, głównie harpagozyd, natomiast korzystnym składnikiem w przeroście prostaty są sterole, głównie β-sitosterol. Do medycyny europejskiej lek został wprowadzony w latach 70. XX w. po obszernych badaniach fitochemicznych. Na krajowym rynku jest dostępny w postaci żeli do wcierania oraz kapsułek do stosowania wewnętrznego (np. Reumaphyt, Reumaherb, Harpagon). Także jako lek homeopatyczny, zwykle w rozcieńczeniach D2 i D319. Mechanizm działania korzenia hakorośli nie jest do końca poznany. Najwięcej doniesień wskazuje na inhibicję powstawania prozapalnej cytokiny TNF-α  (jej poziom wzrasta w błonie maziowej oraz płynie stawowym podczas stanów zapalnych) i prozapalnej prostaglandyny PGE2, będącej metabolitem kwasu arachidonowego5, 6, 20.

Z zielnika azjatyckiego 


Do oficjalnego leczenia chorób reumatycznych wprowadzono też inne rośliny, tradycyjnie wykorzystywane w ludowym lecznictwie azjatyckim (także afrykańskim) – kadzidłowiec indyjski oraz imbir lekarski.

  • Kadzidłowiec indyjski (Boswellia serrata)

Dostarcza cennej żywicy olibanum (ang. boswellia resin) o dużym znaczeniu jako substancja zapachowa (eteryczny olejek kadzidłowy syn. frankincense), obrzędowa, jak również lecznicza, zwłaszcza w przypadkach bólów stawów, kości i kręgosłupa. Wykazuje silne działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe, które zawdzięcza obecności kwasów bosweliowych, m.in. kwasu acetyl-11-keto-β-bosweliowego (AKBA), będącego specyficznym inhibitorem 5-lipooksygenazy (5-LOX). Enzym ten jest kluczowy dla biosyntezy leukotrienów powstających z kwasu arachidonowego w kaskadzie komórkowego procesu zapalnego. Ich produkcji towarzyszy zwykle wydzielanie histaminy, także związanej z procesami zapalnymi. Szczególną rolę kadzidłowiec odgrywa w medycynie sportowej. Przy urazach i kontuzjach wspomaga procesy naprawcze i zapobiega niepożądanym procesom zapalnym bądź zwyrodnieniowym....

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy