Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

24 sierpnia 2018

NR 8 (Sierpień 2018)

Stymulacja apetytu w niedożywieniu osób starszych

0 296

Społeczeństwo się starzeje – i jest to tendencja ogólnoświatowa. Osób starszych przybywa, a jednym z problemów, które trapią tę grupę ludzi, jest brak apetytu i zmniejszone łaknienie. W konsekwencji może to prowadzić do niedożywienia organizmu. Jak można temu przeciwdziałać?

Liczba osób starszych na świecie z roku na rok rośnie. Uwarunkowane jest to wieloma czynnikami demograficznymi i socjologicznymi. Wzrost ten szczególnie zauważalny jest w krajach rozwijających się i zachodnich, a odczuwają go zwłaszcza jednostki opieki zdrowotnej. Warto jednak zauważyć, że w krajach takich jak Polska nie przywiązuje się aż tak dużej wagi do prewencji i ochrony przed różnego typu dolegliwościami zdrowotnymi i chorobami przewlekłymi. Skutkuje to tym, że niejednokrotnie osoby dojrzałe oraz starsze zbyt późno reagują na sygnały ze strony ich organizmów. Poprzez samoutrudnienie, a może niejednokrotnie strach przed postawieniem diagnozy odkładają działanie na ostatnią chwilę. Stąd niekończące się kolejki do przychodni i poradni NFZ oraz długie czekanie na zabiegi operacyjne w szpitalach. Z tego też powodu pojęcie starości często kojarzone jest z niemożnością pełnego życia, z ograniczeniami w wielu aspektach, na co my, jako ludzie świadomi, nie powinniśmy się zgadzać. W kontrze do krajów zachodnich stają kraje wschodnie, takie jak Chiny, dla których od zawsze medycyna kojarzy się z zapobieganiem, a nie leczeniem chorób. Stąd w przypadku wystąpienia ewentualnych dolegliwości od razu następuje reakcja, która ma na celu pozbycie się niedogodności. Kraje wschodnie dzięki temu cieszą się odsetkiem dłużej żyjących, zadowolonych z życia staruszków, udowadniając tym samym, że bycie w podeszłym wieku nie oznacza ułomności ani fizycznej, ani umysłowej.
W przypadku jednak wystąpienia już objawów, do których zaliczyć można brak apetytu, skutkujący z czasem przewlekłym niedożywieniem organizmu, warto pokusić się o odpowiednią terapię zarówno żywieniową, jak i psychologiczną. Przyczyn tego stanu rzeczy jest wiele. Często nagromadzone są one latami, co związane jest ze wspomnianym wcześniej brakiem prewencji zdrowotnej. Zapobieganie, a także leczenie problemów z apetytem, a co za tym idzie – także niedożywieniem ludzi starszych zależy od etiologii i może być związane z zastosowaniem bądź wprowadzeniem kilku form terapii i rozwiązań.

Przyczyny braku apetytu

Brak prewencji i świadomego podejścia do swojego zdrowia może skutkować tym, że osoby starsze będą borykały się z poważnymi problemami zdrowotnymi, których jedynie jedną ze składowych okaże się brak apetytu. Odmawianie jedzenia czy też unikanie go w dużej mierze może wynikać z problemów od strony zarówno żołądka, jak i jelit. Brak odpowiedniej higieny jedzenia, w tym chociażby unikanie picia do posiłków, z czasem będzie skutkował osłabieniem efektywności trawienia na poziomie żołądka. Konsekwencją tego typu zachowań może okazać się zgaga czy też przepuklina rozworu przełykowego. Skutkować to będzie nieprzyjemnymi objawami podczas spożywania pokarmu oraz po posiłku. Stąd z czasem może zrodzić się reakcja w postaci odmawiania konsumpcji i braku apetytu. W przypadku jelit brak odpowiedniej ilości enzymów trawiennych już w żołądku będzie wpływał znacząco na ich pracę. Spadek mikroflory jelitowej, związany chociażby z nagromadzeniem latami stresu i napięć dnia codziennego, przyjmowaniem leków na stałe czy też spożywaniem mało odżywczej żywności, będzie dodatkowo osłabiał ich pracę i pogarszał trawienie. Konsekwencją mogą być różnego rodzaju bóle w obrębie jelit, związane chociażby z fermentacją zawartego w nich pożywienia, a także wzdęcia, uczucie przepełnienia czy nawet zaparcia. Wszystkie te negatywne uczucia wywołują dyskomfort w psychice osoby, która je odczuwa, stąd w celu ich uniknięcia może z czasem pojawić się tendencja do omijania spożywania posiłków.

Według medycyny chińskiej problemy z apetytem wynikają z osłabienia pracy środkowego ogrzewacza (śledziona, trzustka, żołądek). Może on być zaniedbywany latami wskutek niewłaściwego dobierania składników odżywczych, spożywania zbyt dużej ilości smaku słodkiego (starsze osoby znają dobrze czasy, w których nie było cukru, stąd jedząc go mogą sobie rekompensować pewne straty) czy też przetworzonego jedzenia (zbyt dużo białego chleba, bułek i makaronów). Warto podkreślić, iż odpowiednie stymulowanie pożywieniem środkowego ogrzewacza wpływa w znacznym stopniu na energię śledziony oraz chroni nerki, które w medycynie chińskiej odpowiadają za długość życia. Długotrwale nieodpowiedni tryb życia oraz nieświadome jedzenie zawsze będzie skutkowało wpływem na dysfunkcję całego organizmu i pracę wszystkich poszczególnych organów. Konsekwencją tego są różnego rodzaju choroby przewlekłe, które – leczone w nieodpowiedni sposób (objawowo zamiast przyczynowo) bądź też nieleczone, ponieważ symptomy latami są bagatelizowane, mogą znacznie przyspieszyć proces starzenia się. 

Na brak apetytu u ludzi starszych wpływ mają również niedobory pokarmowe. Niedobór chociażby cynku w organizmie (który np. może być podkradany przez drożdże z rodzaju Candida) z czasem spowoduje problemy z pogorszeniem pracy zmysłu węchu i smaku. Wpływa on na zmniejszenie liczby kubków smakowych i receptorów węchowych. Tym samym żywność może być nieatrakcyjna i nie wzbudzać pożądania w postaci konsumpcji. Kolejnym ważnym niedoborem pokarmowym, w dużej mierze związanym z nieprawidłową pracą żołądka (proteiny swój początek trawienia mają właśnie w żołądku), jest deficyt białek. To bardzo poważna sprawa, ponieważ ciało narażone na brak aminokwasów nie jest w stanie produkować hormonów, enzymów, neuroprzekaźników i wielu substancji aktywnych czy też po prostu nowych komórek. Niedobór aminokwasów związany jest bezpośrednio z niedoborem wspomnianego już cynku, ponieważ głównym źródłem tych składników odżywczych jest mięso, w tym mięso czerwone. Ponieważ w mięsie zawarte są też witaminy z grupy B, chociażby witamina B12 (biodostępna jest tylko ta z produktów zwierzęcych), z czasem mogą się nasilać objawy niedoboru tych witamin. Będzie to miało bezpośrednie przełożenie także na pracę systemu nerwowego czy też wydolność nerek i układu krążenia. Na tym etapie artykułu warto już podkreślić, iż nie można lekceważyć żadnego z omawianych problemów, ponieważ ciało człowieka stanowi całość i w przypadku braku lub dysfunkcji jednego z jego organów będzie to miało przełożenie na inne składowe pracy organizmu.

Tab. 1. Możliwe przyczyny niedożywienia i braku apetytu

PRZYCZYNA/NIEDOBÓR MOŻLIWE ROZWIĄZANIE
Słaba praca żołądka, brak enzymów trawiennych, zgaga, trudności z przełykaniem Suplementacja enzymami, próba dokwaszenia żołądka octem jabłkowym, blendowanie, miksowanie jedzenia
Niedobór cynku Suplementacja
Przyjmowanie leków obniżających apetyt/przyswajalność składników odżywczych Poznanie interakcji leków z pożywieniem/bieżące uzupełnianie niedoborów pokarmowych
Czynniki związane z jamą ustną/brak uzębienia Wprowadzenie mniejszej ilości pokarmów stałych, a większej o konsystencji papkowatej, stosowanie wywarów mięsnych, zup i koktajli
Oszczędzanie/brak pieniędzy Gotowanie na kilka dni, wykorzystywanie z pozoru „niejadalnych” części, np. warzyw, własna uprawa
Upośledzenie umysłowe/demencja starcza/depresja Uzupełnianie niedoborów witamin z grupy B, stosowanie probiotyków i neuroprzekaźników, aktywizacja poprzez aktywność fizyczną, fizjoterapia
Słaby środkowy ogrzewacz i energia nerek (wg medycyny chińskiej) Stosowanie mniejszej ilości jedzenia, ciepłych posiłków, unikanie wprowadzania wilgoci i zimna z jedzenia, stosowanie odpowiednich przypraw i ziół
Wybredność, preferencje żywieniowe, obniżony zmysł smaku i zapachu Stosowanie dobrej jakości tłuszczów/olejów jako nośników smaku
Spadek masy i napięcia mięśniowego (sarkopenia) Nawodnienie organizmu, suplementacja aminokwasami
Zaparcia/problemy jelitowe Suplementacja probiotykami, miksowane warzywa jako źródło błonnika, aktywność fizyczna
Zaburzenia snu i wydzielania hormonów Suplementacja neuroprzekaźnikami, unikanie wieczorem światła niebieskiego, np. TV

Problemy z żuciem i gryzieniem

Im człowiek jest starszy, tym w gorszym stanie jest także stan jego uzębienia. Niedbanie o własne zęby, posiadanie napięć mięśniowych w okolicach szczęki, brak odpowiedniej higieny – wszystko to będzie rzutowało na efektywność żucia i gryzienia pokarmów. Ma to 
szczególne znaczenie właśnie w przypadku białek, których głównym źródłem są mięso/ryby/jaja, ponieważ od momentu gryzienia zaczyna się proces trawienia. I chociaż białko trawi się dopiero w żołądku, na jego strawność wpływ ma właśnie odpowiednie jego przeżucie w jamie ustnej. Jedzenie w pośpiechu, połykanie kęsów w całości czy ubytki zębowe będą z czasem przysparzały kolejnych kłopotów trawiennych, które mogą mieć skutek w postaci zaburzeń łaknienia.

Nawyki oszczędzania

Nieco odmiennym tematem, być może przeznaczonym dla innego rodzaju specjalisty, jakim jest psycholog bądź psychoterapeuta, pozostają kwestie mentalne osób starszych. W wielu przypadkach są to ludzie, którzy – przynajmniej w naszym kraju – doświadczyli wojen czy też biedy, a te doświadczenia ukształtowały poniekąd ich psychikę i nastawienie do życia. Często priorytetem dla nich okazuje się być nie ich stan odżywienia czy też samopoczucie, a kwestie związane z oszczędzaniem pieniędzy, których z pewnością niegdyś było znacznie mniej niż obecnie. Takie nastawienie przyczynia się do kształtowania wyborów żywieniowych, związanych niejednokrotnie z najtańszym rodzajem żywności, który nie należy do specjalnie odżywczych. Z racji nawyku oszczędzania osoby starsze mogą dopuszczać się także do spożywania żywności przeterminowanej czy też popsutej mikrobiologicznie, przyczyniając się tym samym do pogłębiania swoich problemów związanych z niedożywieniem. Jako przyszły naturoterapeuta uważam, że rolą rodziny w obliczu tego typu problemu jest cierpliwe zapewnianie starszych jej członków o roli wyższości zdrowia nad pieniądzem.

Problemy zdrowotne a brak apetytu

Jak zostało już kilkukrotnie wspomniane, przewlekłe niedożywienie, spadek apetytu i tym samym odmawianie spożywania posiłków będzie skutkowało doprowadzeniem do wystąpienia chorób przewlekłych, które wpływają na kondycję nie tylko fizyczną, ale i psychiczną osób starszych. Do najczęściej występujących, także już u ludzi młodych i dojrzałych, należą takie dolegliwości jak nadciśnienie, cukrzyca, miażdżyca czy też wrzody żołądka. Z kolei z wiekiem starczym kojarzone są choroby neurodegeneracyjne, takie jak choroba Parkinsona czy Alzheimera i demencja starcza. Po raz kolejny podkreślam, że wpływ na wystąpienie wymienionych chorób ma wiele czynników – od stanu uzębienia po kondycję jelit czy sprawność fizyczną i emocjonalną. Towarzyszące zaburzeniom pracy żołądka mdłości, wymioty, uciski w klatce piersiowej, zgaga są jednymi z czynników wpływających na wystąpienie choroby przewlekłej. Niestety, w przypadku standardowego leczenia akademickiego często nie zwraca się uwagi na przyczynę, związaną z daną dolegliwością, skupiając się na maskowaniu objawów za pomocą farmaceutyków. I o ile może następić powierzchowna poprawa w samopoczuciu, o tyle problemy z biegiem czasu będą się pogłębiały, ponieważ przyjmowanie różnego rodzaju leków na stałe dodatkowo obciąża poszczególne organy naszego ciała.

Leki i ich wpływ na przyswajalność składników odżywczych

Istnieje przebadany wpływ poszczególnych leków na transport i wchłanianie składników odżywczych z pożywienia, a także na ich metabolizm oraz wydalanie. Udowodniony został również wpływ farmaceutyków na zaburzenia pracy narządów, chociażby żołądka czy jelit. Wątroba z kolei, jako narząd detoksykujący organizm z substancji niepożądanych, staje w obliczu wytężonej pracy, której niejednokrotnie nie potrafi już sprostać. Ogrom tych czynników pogłębia stan zdrowotny osoby starszej, doprowadzając do tzw. błędnego koła.
Zaburzenia wchłaniania składników odżywczych wywołane przez przyjmowane jednocześnie z pożywieniem leki mogą być pierwotne lub wtórne. Pierwotne wynikają z bezpośredniego, niekorzystnego wpływu leku na śluzówkę jelit i żołądka oraz wszelkie zachodzące w nich procesy. Wtórne zaburzenia wchłaniania mogą być spowodowane nieprawidłowym stanem odżywienia osoby starszej, a co za tym idzie – wynikającym z tego złym stanem ogólnym zdrowia. W tym przypadku ograniczenie wchłaniania, metabolizmu czy też wydalania przez dany lek jednego ze składników odżywczych ograniczać będzie przyswajanie innego składnika. Zmiana procesu wchłaniania składników odżywczych może odbywać się poprzez:

  • zmianę czasu przejścia (opóźnianie opróżnienia) składników odżywczych przez przewód pokarmowy (leki zobojętniające),
  • zmianę nasilenia perystaltyki jelit i ruchu rzęsek jelitowych (leki antycholinergiczne),
  • zmianę pH w przewodzie pokarmowym (leki zobojętniające),
  • osłabienie aktywności enzymów uczestniczących w procesie trawienia przyściennego w jelitach (leki przeciwnowotworowe – antymetabolity),
  • ograniczenie wydzielania soli kwasów żółciowych w procesie trawienia tłuszczów (żywice jonowymienne),
  • tworzenie w przewodzie pokarmowym związków kompleksowych, z których składniki odżywcze nie są wcale lub są trudno przyswajalne (antybiotyki tetracyklinowe, penicylina).

To jedynie kilka grup farmaceutyków, które mogą być na stałe bądź okresowo przyjmowane przez osoby starsze. Warto jednak pamiętać, że rodzajów leków i ich przeznaczenia jest znacznie więcej.

Tab. 2. Przykłady posiłków wspierających osoby z brakiem apetytu

KOKTAJLE

Wiosenny koktajl buraczany

  • buraki gotowane (1 mała sztuka – 120 g)
  • ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy