Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

9 grudnia 2019

NR 16 (Grudzień 2019)

Fitoterapia we wspomaganiu leczenia depresji

0 47

Depresja to epidemia XXI wieku. Odpowiednio stosowane preparaty ziołowe mogą wspomóc jej leczenie. Do najlepiej poznanych ziół o działaniu przeciwdepresyjnym należą dziurawiec zwyczajny, krokus uprawny i żeń-szeń. Współcześnie trwają badania nad mechanizmami ich oddziaływania na organizm, gdyż ważne jest, aby stosować je w sposób bezpieczny dla pacjenta.

Depresja na przełomie XX i XXI wieku stała się globalną epidemią dotykającą ok. 7% populacji świata, czyli ok. 350 mln ludzi. Choroba ta może wystąpić u osób w różnym wieku, jednak najczęściej rozpoczyna się ona po 40. roku życia i 2 razy częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn. Według prognoz Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), do 2020 roku depresja będzie na drugim, a do 2030 roku – na pierwszym miejscu wśród najczęściej występujących chorób na świecie. W Polsce z depresją zmaga się około 1,5 mln osób, czyli niemal tyle ile jest mieszkańców Warszawy. Szacuje się, że współcześnie co 10. Polak
miał lub będzie miał w swoim życiu epizod depresyjny1.
Depresja jest chorobą przewlekłą, która może wpływać na myśli, nastrój i sprawność fizyczną oraz ogólny stan pacjenta. Charakteryzuje się obniżonym nastrojem, brakiem energii, smutkiem, bezsennością, brakiem odczuwania radości, niezdolnością do przeżywania przyjemności (anhedonia), problemami z podejmowaniem decyzji (abulia), spowolnieniem psychoruchowym2. U chorych na depresję często też można zaobserwować zaburzenia rytmu dobowego snu i czuwania oraz zmniejszenie apetytu. Jako przyczynę depresji uważa się zaburzenia neuroprzekaźnictwa w ośrodkowym układzie nerwowym. Współcześnie podstawową metodą leczenia depresji jest psychoterapia, w szczególności psychoterapia poznawczo-behawioralna oraz przewlekłe leczenie farmakologiczne. Do podstawowych grup leków przeciwdepresyjnych należą: trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD), selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI), inhibitory zwrotnego wychwytu noradrenaliny i dopaminy3. Dodatkowo współcześnie na rynku dostępna jest szeroka gama preparatów ziołowych mających zastosowanie we wspomaganiu leczenia depresji. Preparaty te nie zastąpią skutecznego leczenia farmakologicznego i psychoterapii prowadzonej pod kontrolą lekarza specjalisty psychiatry oraz psychologa, ale mogą wspomóc chorego w powrocie do zdrowia.
 

R e k l a m a


Dziurawiec zwyczajny

Wśród fitoterapeutyków stosowanych we wspomaganiu leczenia depresji niewątpliwie najczęściej używany jest wyciąg z ziela dziurawca. Dziurawiec zwyczajny (łac. Hypericum perforatum) należy do rodziny Hypericaceae. Występuje w Azji, Ameryce Północnej, Europie Środkowo-Wschodniej i Afryce. Jego prosto wzniesiona łodyga sięga do około 60 cm. wysokości i rozgałęzia się w swojej górnej części. Lancetowate całobrzegie liście układają się naprzeciwlegle. Blaszka liścia zawiera zbiorniki hyperycynowe oraz zbiorniki olejkowe. Żółte kwiaty, układające się w baldachogrona, usytuowane są na szczytach pędów i również posiadają zbiorniki hyperycynowe. Z powodu kwitnienia w drugiej połowie czerwca dziurawiec bywa nazywany zielem świętojańskim4.
Dziurawiec stosowany jest w medycynie ludowej od stuleci – jest jednym z najszerzej zbadanych ziół leczniczych. Surowcem leczniczym jest ziele dziurawca (łac. herba Hyperici), które zawiera liczne substancje czynne. Należą do nich: czerwony barwnik hyperycyna, pseudohyperycyna, hyperforyna, flawonoidy (rutyna, kwercetyna), hyperozyd, bakteriobójcze garbniki, witaminy A i C oraz olejek eteryczny. Za efekt farmakologiczny ziela dziurawca odpowiada najprawdopodobniej synergistyczne działanie składników tej rośliny, jednak jak dotąd nie udało się zidentyfikować konkretnego mechanizmu ich działania. Przyjmuje się, że dopiero współdziałanie aktywnych biologicznie substancji zawartych w dziurawcu pozwala na uzyskanie efektu przeciwdepresyjnego. Największe znaczenie w tym zakresie przypisuje się głównie hyperforynie, hyperycynie i flawonoidom. Efekt przeciwdepresyjny ziela dziurawca związany jest z wpływem na funkcję monoaminooksydazy A (MAO), oddziaływaniem na metabolizm amin katecholowych, wychwytywaniem serotoniny, noradrenaliny i dopaminy z przestrzeni synaptycznej oraz z wpływem na specyficzne receptory w układzie nerwowym. Wykazano działanie przeciwdepresyjne dziurawca w leczeniu łagodnej i umiarkowanej depresji5–7.
Eatemadnia i wsp. zbadali wpływ stosowania dziurawca na objawy związane z menopauzą, na przykład uderzenia gorąca, oraz na depresję w okresie pomenopauzalnym. Badanie przeprowadzone na 70 kobietach wykazało, że częstotliwość i intensywność uderzeń gorąca oraz wynik skali Kuppermana opisującej nasilenie dolegliwości klimakteryjnych istotnie spadły w grupie stosującej H. perforatum w porównaniu z grupą kontrolną. Podobnie nasilenie depresji istotnie zmniejszyło się u kobiet stosujących dziurawiec w porównaniu z pacjentkami z grupy kontrolnej8. Badanie wykazało, że podawanie Hypericum perforatum może być skutecznym sposobem na ograniczenie uderzeń gorąca, objawów menopauzy i depresji u kobiet w okresie pomenopauzalnym8.
Stosowanie preparatów ziołowych jest powszechnie uważane za bezpieczne, jednak należy pamiętać, że również preparaty na bazie surowców roślinnych nie są wolne od występowania działań niepożądanych. Preparaty z ziela dziurawca należy stosować z dużą dozą ostrożności i tylko po uprzedniej konsultacji z lekarzem i farmaceutą. Zawarta w dziurawcu hyperycyna ma działanie fototoksyczne, tak więc podczas stosowania ziela dziurawca należy unikać wystawiania się na światło słoneczne. Dziurawiec również, jako induktor enzymatyczny cytochromu CYP3A4, może przyspieszać usuwanie z organizmu wielu różnych substancji i leków, a tym samym osłabić ich działanie. Jest to zwłaszcza groźne np. w przypadku stosowania cyklosporyny, leku immunosupresyjnego zalecanego pacjentom między innymi po przeszczepieniu narządów. Interakcja preparatu dziurawca z tym lekiem grozi nawet odrzuceniem przeszczepu. Dziurawiec nasila również przeciwzakrzepowe działanie antagonistów witaminy K (np. acenokumarolu i warfaryny), co może prowadzić do zwiększonego ryzyka krwawienia. Nie powinno się również przyjmować preparatów z ziela dziurawca z innymi lekami przeciwdepresyjnymi (takimi jak inhibitory monoaminooksydazy, inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny) oraz z dekstrometorfanem, ponieważ może to prowadzić do wystąpienia potencjalnie śmiertelnego zespołu serotoninowego. Ponadto wyciąg z ziela dziurawca stosowany łącznie z teofiliną, digoksyną lub lekami antyretrowirusowymi może obniżać ich stężenie w organizmie pacjenta i przez to wpływać na skuteczność ich działania9. Potencjalnymi zagrożeniami dla bezpieczeństwa pacjenta są również interakcje farmakokinetyczne związane z funkcją glikoproteiny P, prawdopodobnie spowodowane przez hyperforynę10. Metaanaliza z 2019 r. obejmująca 32 badania wykazała, że ziele dziurawca zwyczajnego znacznie wpływa na farmakokinetykę np. midazolamu, leku o działaniu nasennym i uspokajającym. Wyniki badania wykazały, że ziele dziurawca powoduje istotne interakcje z lekami metabolizowanymi również przez cytochrom CYP1A211. Chrubasik-Hausmann i wsp. w przeglądzie z 2019 r. wykazali, że występowanie interakcji między ziołami, lekami i produktami z dziurawca zwyczajnego są zależne od dziennej dawki hyperforyny zawartej w preparacie. Dzienna dawka hyperforyny mniejsza niż 1 mg rzadziej powoduje wystąpienie istotnych interakcji w przypadku leków, które są substratami enzymu CYP3A4 lub p-glikoproteiny. Nie można jednak w pełni wykluczyć ryzyka interakcji nawet w przypadku małych dawek hyperforyny pochodzącej z wyciągów z dziurawca zwyczajnego12.
W aptece dostępny jest suchy wyciąg z dziurawca uzyskany przez ekstrakcję alkoholem oraz wyciąg alkoholowy ze świeżego ziela dziurawca (łac. Intractum Hyperici). Dziurawiec wchodzi również w skład licznych mieszanek ziołowych i wielu preparatów złożonych stosowanych pomocniczo w leczeniu stanów depresyjnych.

Krokus uprawny

Zastosowanie we wspomaganiu leczenia łagodnej i umiarkowanej depresji znajduje również krokus uprawny (łac. Crocus sativus). Roślina ta, należąca do rodziny kosaćcowatych, była uprawiana już kilka tysięcy lat temu w Grecji i Persji. Uzyskiwana z niej substancja to szafran. Od najdawniejszych czasów był on używany jako przyprawa, składnik perfum i barwnik13. Za działanie farmakologiczne szafranu odpowiadają trzy substancje czynne: krocetyna, krocyna oraz safranal13, 14. Sugeruje się, że działanie przeciwdepresyjne szafranu wynika z jego oddziaływania na wychwyt zwrotny noradrenaliny, dopaminy i serotoniny oraz wpływu na układ glutaminergiczny3.
Ghajar i wsp. podzielili 66 pacjentów z zaburzeniami depresyjnymi, którym towarzyszył niepokój, na dwie równo liczne podgrupy. Pacjentom podawano szafran lub citalopram przez 6 tygodni. Do oceny efektu leczenia zastosowano skalę oceny depresji Hamiltona (HAM-D) i skalę oceny lęku. Zarówno pacjenci, którzy otrzymywali szafran, jak i ci leczeni citalopramem, wykazali znaczną poprawę wyników w obu skalach. Co ciekawe – częstość występowania działań niepożądanych nie różniła się znacząco między obiema grupami. Niniejsze badanie wykazało, że stosowanie preparatów szafranu jest potencjalnie skuteczne we wspomaganiu leczenia zaburzeń depresyjnych z niepokojem15.
Działanie przeciwdepresyjne szafranu porównywano również do działania imipraminy i fluoksetyny. W badaniach tych również wykorzystano skalę oceny depresji Hamiltona. Okazało się, że szafran redukował nasilenie objawów depresyjnych podobnie jak imipramina w dawce 100 mg dziennie. W ciągu sześciu tygodni jego stosowania zarejestrowano dziesięciopunktową poprawę w skali Hamiltona, przy czym pacjenci stosujący szafran rzadziej zgłaszali senność i suchość ust niż ci stosujący imipraminę3, 16. Sześciotygodniowe stosowanie szafranu wykazało podobne działanie jak stosowanie fluoksetyny w dawce 20 mg dziennie przy braku różnic między tymi substancjami w zakresie działań ubocznych3, 17. Ponadto szafran wykazał silniejsze działanie przeciwdepresyjne niż placebo18. Podkreśla się jednak, że nadal wiemy zbyt mało o działaniu przeciwdepresyjnym tego surowca roślinnego i konieczne są dalsze prace naukowe w tym zakresie19.

Żeń-szeń

Żeń-szeń to roślina należąca do rodziny araliowatych, pochodząca z terenów Chin, Półwyspu Koreańskiego i Japonii20. Jego nazwa łacińska (Panax ginseng) wywodzi się od greckiego słowa „panakes”, które oznacza „wszystko leczący”, oraz od chińskiego określenia „Dżeń-Czien” znaczącego dosłownie „człowiek-korzeń”, a które zostało nadane roślinie ze względu na wygląd korzenia. Jako pierwszy działanie szeń-szenia opisał Shi-You około 38–33 r. p.n.e. W 200 r. n.e. cesarz Cho-Chi-Klu uznaje żeń-szeń za panaceum. Pierwszy europejski opis tej rośliny zawdzięczamy Polakowi – jezuicie Michałowi Boyma, który podał informacje o jej zastosowaniu w dziele pt. Rerum Sinesium Compendiosa Descripto pochodzącym z 1652 r.21.
Przykładem gatunku należącego do rodzaju Panax jest żeń-szeń pięciolistny (łac...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy