Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

21 sierpnia 2019

NR 14 (Sierpień 2019)

Fitoterapia wspomagająca w leczeniu mykobakteriozy

0 88

Mykobakterie niegruźlicze = atypowe (nontuberculous mycobacteria – NTM) są powszechnymi bakteriami obecnymi w glebie i źródłach wody. Chorobotwórcze dla ludzi są nieliczne gatunki z grupy ponad 150 dotychczas opisanych. Drobnoustroje są w stanie wywołać szereg objawów klinicznych. Najczęściej jest to zakażenie układu oddechowego, ale może również dojść m.in. do zajęcia węzłów chłonnych (zwykle u dzieci), skóry czy kości.

Wyróżniamy, zgodnie z klasyfikacją Runyona, 4 grupy atypowych prątków. Na świecie, najczęściej izolowane u pacjentów są gatunki z grupy Mycobacterium avium complex (MAC), w Polsce – M. kansasii. Natomiast grupa typowych (zakaźnych) prątków gruźliczych składa się z M. tuberculosis, M. bovis oraz M. africanum.
Zasadniczą różnicą pomiędzy mykobakteriozą a gruźlicą jest sposób zakażenia. Mykobakterioza nie przenosi się między ludźmi. Literatura nie donosi o takich przypadkach, nie można jednak wykluczyć ich z całą pewnością.
Siedliskiem drobnoustrojów są zbiorniki wodne, tereny podmokłe, gleba. Transmisja następuje w wyniku inhalacji. Prowadzono badania gospodarstw domowych osób leczonych z powodu mykobakteriozy. W wielu przypadkach potwierdzono izolowanie tych samych szczepów u chorych co np. w prysznicach, kanalizacji, umywalkach, wannach z hydromasażem czy w dozownikach lodu. Opisywano również mykobakteriozy skóry po zabiegach wykonywania tatuaży. Wiele osób jest nosicielami tych bakterii, jednak objawy choroby mogą u nich nigdy nie wystąpić.
Ryzyko zachorowania rośnie u osób z obniżoną odpornością organizmu (np. w przypadku zakażenia wirusem HIV) i u chorych, u których jest stosowana sterydoterapia lub immunosupresja. Do zakażenia mykobakteriozą predysponują również choroby płuc, szczególnie przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), astma i pylice. Predysponują także uwarunkowania genetyczne np. gen CFTR, nawet bez objawów mukowiscydozy.
Opisywane są coraz częściej przypadki mykobakteriozy u pacjentów po operacjach kardiochirurgicznych. Jako ciekawostkę można przytoczyć ,,zespół Lady Windermere”, w którym mykobakterioza rozwija się wskutek celowego powstrzymywania kaszlu. Odnotowano również powiązanie charakterystycznej budowy ciała predysponującej do zachorowania (osoby szczupłe i wysokie z deformacją klatki piersiowej).
Kryteria rozpoznania mykobakteriozy są bardzo rygorystyczne, ponieważ prątki niegruźlicze z uwagi na stosunkowo małą patogenność mogą stanowić jedynie zanieczyszczenie lub kolonizować drogi oddechowe, nie świadcząc o chorobie. Dla rozpoznania choroby konieczne jest spełnienie jednocześnie kryteriów klinicznych, radiologicznych i mikrobiologicznych. 
Utrzymujący się powyżej 3 tygodni suchy lub produktywny kaszel z odkrztuszaniem, krew w plwocinie, osłabienie, zmęczenie, chudnięcie, nocne poty, stany podgorączkowe, bóle w klatce piersiowej. W przypadku znacznego zaawansowania choroby może wystąpić duszność. Takie symptomy wymagają zgłoszenia się do lekarza. Niestety, są one podobne w wielu innych jednostkach chorobowych, dlatego możliwe są błędy w rozpoznaniu. A nieodpowiedni dobór antybiotyków znacznie wydłuża terapię oraz może spowodować wykształcenie się oporności na leki.
W RTG klatki piersiowej lub tomografii komputerowej o wysokiej rozdzielczości (TKWR), występują charakterystyczne zmiany. Tworzą się jamy w płucach lub zmiany o charakterze guzkowym. Guzek może występować pojedynczo lub w licznych skupiskach. Należy wykonać co najmniej 3 badania plwociny (czas hodowli prątków może trwać do kilku tygodni). W niektórych przypadkach trzeba wykonać bronchoskopię. Przeprowadza się również badania genetyczne, które mają na celu określenie oporności prątków na antybiotyki oraz prawidłowe przyporządkowanie ich do odpowiedniej grupy z klasyfikacji Runyona.
Potwierdzenie występowania drobnoustrojów nie zawsze oznacza konieczność rozpoczęcia leczenia. Dlatego istotna jest właściwa interpretacja diagnostyki i objawów przez lekarza prowadzącego. Jeśli u pacjenta podejrzewana jest mykobakterioza, ale nie są spełnione wszystkie kryteria diagnostyczne, powinien on być obserwowany do czasu ostatecznego potwierdzenia lub wykluczenia choroby.
Leczenie mykobakteriozy trwa dłużej niż w przypadku gruźlicy. Wymaga wielolekowej terapii przez okres nawet 2 lat. Oprócz podstawowej antybiotykoterapii należy zastosować przede wszystkim odpowiednią probiotykoterapię oraz suplementację witaminowo-mineralną, dietoterapię, fitoterapię. Wszystko po to, aby wzmocnić organizm, przyspieszyć regenerację i zminimalizować ryzyko powikłań polekowych1–12.
Ze względu na temat niniejszego artykułu omówione zostaną surowce roślinne. Wybrane zioła podnoszą odporność (jest to ważne, ponieważ infekcja Mycobacterium dotyczy głównie osób ze słabą odpornością), są bogate w krzem (wspomaga on regenerację tkanki płucnej uszkodzonej przez Mycobacterium), działają hepatoprotekcyjnie (ochraniają miąższ wątroby w czasie długotrwałej antybiotykoterapii).

Lakownica żółta (Ganoderma lucidum)

Ganoderma lucidum (reishi, ling zhi) należy do rodziny Ganodermataceae. Jest grzybem medycznym, który rośnie na martwych drzewach liściastych. Jest szeroko stosowany w krajach azjatyckich, uważany za jeden z najsilniejszych surowców adaptogennych (podnoszących odporność) i nazywany „królem ziół”/,,grzybem nieśmiertelności”. Głównymi substancjami Ganodermy, które pobudzają do działania system immunologiczny są polisacharydy (beta-glukany). Znajdują się one w owocni i grzybni, rzadziej są identyfikowane w zarodnikach. Innymi ważnymi składnikami grzyba są m.in. selen, cynk, żelazo, miedź, reishi-8 (białko regulujące układ immunologiczny), ergosteryna (prowitamina witaminy D), witamina C, które również mają znaczenie przy „budowaniu” odporności. Ganoderma wykazuje także działanie ochronne na wątrobę. Reishi podawać można w postaci nalewki (1:5, 20% alkoholu, 10–20 ml, 3 razy dziennie) lub w formie sproszkowanej (1 g, 3 razy dziennie). Na rynku obecne są też kawy i herbaty z tym surowcem. Beta-glukany naturalnie występują również w drożdżach Saccharomyces boulardii, grzybach (Maitake, Agaricus Blazei Murrill) i zbożach (owies, jęczmień), ale pod względem immunomodulacyjnym to beta-glukany Ganodermy lucidum są najsilniejsze. Reishi działa synergistycznie z cefazoliną, interferonem alfa oraz silnie z acyklowirem. W przypadku leków rozrzedzających krew, takich jak aspiryna lub warfaryna, może pojawić się efekt addytywny13– 22.

Lukrecja (Glycyrrhiza)

Lukrecja należy do rodziny bobowatych/motylkowatych (Fabaceae, Papilionaceae). W stanie naturalnym spotykana jest najczęściej w rejonie Morza Śródziemnego oraz w południowej i zachodniej Azji. W lecznictwie wykorzystuje się 3-letni korzeń Glycyrrhiza glabra oraz 4-letni korzeń Glycyrrhiza uralensis. Jako środek immunostymulujący wpływa na produkcję interferonu, wzmacnia tworzenie przeciwciał, stymuluje fagocytozę, wzmacnia działanie leków przeciwprątkowych. Uznana jest za roślinę adaptogenną. Substancjami czynnymi korzeni obu gatunków są m.in.: flawonoidy (likwirytyna, echinatyna), kumaryny (herniaryna, umbeliferon), substancje gorzkie, w śladowych ilościach olejek eteryczny, saponiny triterpenowe (m.in. kwas glicyryzynowy oraz jego sole wapniowe i potasowe = glicyryzyna). Glicyryzyna występuje w ilości 2,5–12%, odpowiada m.in. za działanie przeciwdrobnoustrojowe i za słodki smak surowca (jest 60 razy słodsza niż cukier trzcinowy). Ma również podobną budowę do kortyzolu, co może sugerować, iż tak samo jak kortyzol przygotowuje organizm do walki. Ciekawe są badania nad ziołowym chińskim suplementem – Hochuekkito (Bu-Zhong-Yi-Qi-Tang), który w swoim składzie ma m.in. lukrecję. Sugeruje się, że może on być korzystnym uzupełnieniem konwencjonalnego leczenia u pacjentów z infekcją MAC. Lukrecję jako monopreparat można stosować w postaci nalewki (1 : 3, 25% alkoholu, 1–5 ml, 3 razy dziennie) lub naparu (rozdrobniony korzeń parzyć 15 minut, pić 3 filiżanki dziennie) przez okres 4–6 tygodni. Następnie należy zrobić przerwę w stosowaniu. Przeciwwskazaniem do stosowania lukrecji jest: nadciśnienie, hipokaliemia, ciąża, hipernatremia, niski poziom testosteronu. Roślina wywiera efekt addytywny. Nie należy jej stosować razem z lekami estrogennymi, lekami obniżającymi ciśnienie krwi, glikozydami nasercowymi, diuretykami, kortykosteroidami, hydrokortyzonem23–32.

Czosnek zwyczajny (Allium sativum)

Czosnek pochodzi z Azji, należy do rodziny Amaryllidacea i jest jedną z najstarszych roślin uprawnych. Ma szerokie działanie terapeutyczne, m.in. jest silnym surowcem bakteriobójczym (w tym przeciwprątkowym), wzmacnia odporność organizmu, stymuluje układ immunologiczny. Już w starożytnej Grecji był stosowany w leczeniu chorób płuc. Świeży czosnek bogaty jest w witaminę C, witaminy z grupy B, potas, fosfor, żelazo, selen, wapń, mangan, organiczne związki siarki. Zawiera również flawonoidy i fruktany, które mają właściwości immunomodulujące. Ciekawy jest ekstrakt z czosnku dojrzewającego 20 miesięcy, Aged Garlic Extract = AGE.
Badania pokazują, że jest dobrym kandydatem do wzmacniania układu odpornościowego i sugerują, że może nawet lepszym niż czosnek świeży. Proponowana dawka terapeutyczna dla osoby dorosłej to 4 g świeżych ząbków czosnku, 300 mg suszonego czosnku w tabletkach podawane 2–3 razy dziennie lub 40 kropli nalewki (1 : 2, 95% alkoholu) 6 razy dziennie. Przeciwwskazaniami do stosowania jest uczulenie na czosnek, ciąża oraz laktacja33–39.

Rumianek (Matricariae)

Rumianek pochodzi z Europy i należy do rodziny Compositae = Asteraceae. Najbardziej znanym gatunkiem jest Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla), który w lecznictwie można stosować zamiennie z Rumiankiem bezpromieniowym (Matricaria discoidea) i z Rumianem rzymskim (Anthemis nobilis). Surowcem są kwiaty, których głównym składnikiem jest olejek eteryczny, w skład którego wchodzą (-)-α-bisabolol oraz tlenki bisabololu A, B i C, farnezen, myrcen, kadinen, matrycyna. Koszyczki rumianku zawierają również m.in. kumaryny, polisacharydy, flawonoidy (apigenina, luteolina, patuletin, kwercetyna) i terpenoidy. I to właśnie one przyczyniają się do właściwości leczniczych omawianego zioła. Stwierdzono m.in., że picie naparów rumiankowych stymuluje układ odpornościowy. W jednym z badań wzięło udział 14 ochotników, którzy pili pięć filiżanek naparu dziennie, przez okres 2 tygodni. Codziennie pobierano od nich 2 próbki moczu, przed i po wypiciu herbaty rumiankowej.
Rumianek powodował wzrost substancji antybakteryjnych w moczu. Jest surowcem ogólnie uznanym za bezpieczny, ale nie należy łączyć jego dużych ilości ze środkami antykoncepcyjnymi. Badania z 2004 roku wykazały, że wodne wyciągi z rumianku pospolitego wykazują właściwości podobne do selektywnych modulatorów receptora estrogennego. W związku z tym możliwa jest interakcja przetworów z rumianku ze składnikami hormonalnej terapii zastępczej, poprzez współzawodniczenie o receptory estrogenowe. Natomiast w 2006 roku opisano interakcję pomiędzy warfaryną a rumiankiem. Wykazano, że przyjmowanie równocześnie obu tych substancji może zwiększać ryzyko krwotoku40–44.

Różeniec górski (Rhodiola rosea)

Różeniec jest rośliną należącą do rodziny Crassulaceae, która lubi tereny arktyczne. Rośnie głównie w Himalajach, Tybecie, Chinach i Mongolii, ale spotykany jest również w Europie i Ameryce Północnej. W Polsce występuje w Sudetach i Karpatach na terenach parków narodowych. Z kłącza wyizolowano około 140 związków, w tym glikozydy arylowe, flawonoidy, flawonolignany, proantocyjanidyny, pochodne kwasu galusowego, fenylopropanoidy (rozawiny), olejek eteryczny (np. n-dekanol, geraniol i jego pochodne), związki fenolowe (salidrozyd). Różeniec ma szerokie zastosowanie, m.in. poprawia funkcję układu odpornościowego. W dawkach 200–600 mg dziennie jest surowcem bezpiecznym. Czas jednorazowej kuracji to 4 miesiące, następnie należy zrobić przerwę w stosowaniu45–51.

Skrzyp polny (Equisetum arvense)

Skrzyp należy do rodziny Equisetaceae, powszechnie występuje na całym świecie (oprócz Australii) i oficjalnym surowcem są jego pędy. Jest ziołem krzemionkowym, w swoim składzie zawiera dużo soli krzemu, dzięki czemu może być stosowany pomocniczo w chorobach płuc. Dodatkowo posiada m.in. potas, wapń, magnez, cynk, alkaloidy, węglowodany, aminokwasy, fitosterole, saponiny, sterole, kwas askorbinowy, fenol, taninę, flawonoidy, triterpenoidy, lotne olejki. Skrzyp najlepiej pić w postaci odwaru. Średnia dzienna dawka to 2 g ziela (1 : 5) 3 razy dziennie, przy czym 2 godziny przed wypiciem odwaru należy zażyć witaminę B1 (skrzyp zawiera antywitaminę B1). Przeciwwskazaniem do stosowania skrzypu jest brak lub niedobór witaminy B1, rwa kulszowa, postrzał, zapalenie korzonków nerwowych, bradykardia, rzucawka ciążowa, mięśniobóle, przykurcze mięśni 41, 52–54.

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica)

Pokrzywa należy do rodziny pokrzywowatych (Urticaceae) i w stanie dzikim występuje w Europie, Azji, Afryce Północnej oraz Ameryce Północnej. W swoim składzie zawiera m.in. flawonoidy (głównie kemferol, kwercetynę, rutynę, izoramnetynę), kwas kawowy oraz minerały (szczególnie wapń, potas oraz krzem – dzięki czemu zyskuje miano surowca krzemionkowego). W lecznictwie pokrzywa ma szerokie zastosowanie, m.in. korzeń stosowany jest pomocniczo w chorobach płuc oraz przy obniżonej odporności. Z korzenia można przygotować odwar (pić 2–4 razy dziennie) lub ziołomiód (na każdą 1 łyżeczkę posiekanego korzenia dać 1 łyżeczkę gliceryny, 1 łyżeczkę propolisu i 1 łyżkę miodu naturalnego; zażywać 2–3 razy dziennie po 1 łyżce). Należy go stosować przez okres 2–3 tygodni, a następnie zrobić przerwę w stosowaniu. Korzeń zbierany jesienią ma najwięcej krzemionki, kt...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy