Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia , Otwarty dostęp

9 grudnia 2019

NR 16 (Grudzień 2019)

Rośliny i zioła na przeziębienie

175

Przeziębienie to dolegliwość o podłożu wirusowym, z którą szczególnie często mamy do czynienia w okresie jesienno-zimowym. Charakteryzuje ją stan zapalny błony śluzowej gardła, nosa, tchawicy oraz zatok przynosowych. Znamienny jest powolny rozwój choroby, co m.in. pozwala różnicować przeziębienie od gwałtownie rozpoczynającej się grypy. Typowe objawy przeziębienia to ogólne złe samopoczucie, podwyższona temperatura ciała, ból lub „drapanie” w gardle, kaszel, wodnisty katar, który z czasem przechodzi w gęstą wydzielinę.

Choroba trwa zwykle od 5 do 7 dni. Po tym czasie objawy stopniowo ustępują. Niekiedy jednak dochodzi do nadkażenia bakteryjnego, co jest wskazaniem do wdrożenia antybiotykoterapii. Szacuje się, że osoby dorosłe zapadają na przeziębienie średnio 2–4 razy w roku, a dzieci nawet trzykrotnie częściej.
Surowce pochodzenia roślinnego mogą być z powodzeniem wykorzystywane w leczeniu infekcji sezonowych. Działają przeciwgorączkowo, przeciwbólowo i przeciwzapalnie, a także łagodzą katar i kaszel. Stosowanie ziół w przeziębieniu, np. w formie naparów, może skutecznie skrócić czas trwania choroby. Ich niewątpliwą zaletą, w porównaniu z lekami syntetycznymi, jest działanie wielokierunkowe, wynikające z obecności różnych grup związków aktywnych.

Rośliny obniżające gorączkę i działające przeciwzapalnie

Surowce flawonoidowe
Wśród surowców roślinnych stosowanych w przeziębieniu wymienić należy przede wszystkim rośliny bogate w polifenole, w szczególności flawonoidy – rutynę, kwercetynę i kemferol. Będą to znane powszechnie kwiatostan lipy (Tiliae inflorescentia) i kwiat bzu czarnego (Sambuci flos). Oba surowce wykazują działanie napotne potwierdzone doświadczeniami in vitro, a w przypadku wyciągów z kwiatu bzu, także in vivo na zwierzętach. Warto w tym miejscu wspomnieć, że działanie napotne obserwuje się zarówno dla kwiatów bzu jak i jego owoców (Sambuci fructus). Za taką aktywność odpowiadają w szczególności wspomniane już wcześniej flawonoidy. Choć mechanizm działania nie został do końca wyjaśniony, uważa się, że polega on na obniżeniu progu pobudzenia ośrodków termoregulacji, w wyniku czego nawet niewielki wzrost temperatury ciała jest wystarczający do wywołania efektu pocenia się. W przypadku kemferolu, stanowiącego główny składnik kwiatostanu lipy (w formie glikozydów) wykazano zdolność modulowania ekspresji genów aktywnych w zapaleniu. Koniecznie należy także wspomnieć o owocach maliny (Rubi idaei fructus), które podobnie jak powyższe surowce obfitują w związki polifenolowe i wykazują działanie przeciwzapalne. Będą to jednak w szczególności związki z grupy antocyjanów, pochodne cyjanidyny. Cyjanidyna uwalniana jest w organizmie z połączeń glikozydowych i posiada udokumentowane działanie przeciwzapalne, porównywalne z aspiryną. Hamuje aktywność prozapalnych enzymów: cyklooksygenazy 1 i 2 oraz prostaglandyny 2 (PGE2). Czarny bez ponadto wykazuje właściwości immunomodulujące zarówno w przypadku osób zdrowych, jak i pacjentów z dolegliwościami wirusowymi. W badaniach z wykorzystaniem monocytów wyodrębnionych z krwi zdrowych dawców wykazano zdolność wyciągów bzu do istotnego zwiększania produkcji cytokin. Wszystkie z powyższych ziół wywierają także działanie moczopędne i uszczelniające na drobne naczynia krwionośne, co dodatkowo wspomaga leczenie dolegliwości infekcyjnych.. Wymienione surowce flawonoidowe stosujemy zwykle w formie syropów lub naparów, które można wzbogacić miodem.

Surowce zawierające pochodne salicylowe

Kora wierzby
Kora wierzby (Salicis cortex) zawiera całą gamę związków czynnych, z których za najważniejsze uznaje się glikozydy fenolowe, m.in. salicynę i salikortynę. Związki te łatwo rozpadają się w przewodzie pokarmowym, uwalniając alkohol salicylowy, który utlenia się do kwasu salicylowego, działającego tak samo jak aspiryna. Kora wierzby daje więc efekt przeciwbólowy, przeciwgorączkowy i przeciwzapalny. Liczne eksperymenty in vitro wskazują na hamowanie aktywności cyklooksygenaz (COX) i syntezy prozapalnych prostaglandyn lub też hamowanie uwalniania cytokin. W doświadczeniu na modelu zwierzęcym badania salicylanów potwierdziły ich działanie przeciwzapalne związane z hamowaniem biosyntezy leukotrienów B4 w opłucnowych leukocytach pozyskanych od zwierząt w 4 godziny po zadaniu czynnika prozapalnego. Podana doustnie salicyna obniżała też podwyższoną temperaturę ciała u badanych zwierząt. W innej próbie prowadzonej na szczurach, u których wywoływano obrzęk łapy z użyciem karageniny, dawka 120 mg/kg ekstraktu z kory wierzby była skuteczniejsza w porównaniu z dawką 600 mg/kg kwasu acetylosalicylowego. Z kolei badania kliniczne z wykorzystaniem pochodnych salicylowych surowca wykazały, że prezentują one silne działanie przeciwbólowe. Wprawdzie ekstrakty z kory wierzby działają wolniej niż kwas acetylosalicylowy, ale wywołują mniej działań niepożądanych, w szczególności krwawień z przewodu pokarmowego. W tym samym doświadczeniu, o którym mowa powyżej, wyciąg z surowca w dawce 120 mg/kg nie wywoływał uszkodzeń w obrębie błony śluzowej żołądka i jelit, w przeciwieństwie do kwasu acetylosalicylowego w dawce 100 mg/kg – uszkodzenia wystąpiły wówczas u 9 szczurów na 10 objętych eksperymentem. Bardzo dobra tolerancja wyciągu z kory wierzby najprawdopodobniej wynika z mniejszej ilości salicylanów, a także z faktu, że kwas salicylowy powstaje dopiero w wątrobie. Nie bez znaczenia jest tu ponadto obecność naturalnych związków buforujących salicylany. Należy jednak pamiętać, że podobnie jak aspiryna, surowiec nie jest zalecany osobom poniżej 18. roku życia (możliwość wystąpienia zespołu Reye’a). Przeciwwskazania do jego stosowania to: uczulenie na salicylany lub inne niesteroidowe leki przeciwzapalne, astma, choroba wrzodowa, ciąża i okres karmienia piersią, niedobór glukozo-6-fosforo-dehydrogenazy, zaburzenia krzepnięcia krwi, planowane zabiegi chirurgiczne. Zalecane dawkowanie to 120–140 mg wyciągu wodnego lub alkoholowego w przeliczeniu na salicynę. Na rynku aptecznym obecne są ponadto gotowe preparaty, m.in. w formie tabletek, zawierające standaryzowany wyciąg z kory wierzby.

Wiązówka błotna
Kwiat wiązówki błotnej (Ulmarie flos) prezentuje mechanizm działania podobny do kory wierzby, zawiera bowiem salicylany. To właśnie z wiązówki po raz pierwszy w 1838 roku wyizolowano kwas salicylowy, który dał początek syntezie kwasu acetylosalicylowego, czyli popularnej na całym świecie aspirynie.

Surowce podnoszące odporność

Jeżówka purpurowa
Niewątpliwie do najpopularniejszych surowców roślinnych wzmacniających odporność zaliczyć można jeżówkę purpurową (Echinacea purpurea). Historia leczniczego stosowania jeżówki sięga zamierzchłych czasów. Dziś to powszechnie znana roślina o dobrze udokumentowanym działaniu, zwłaszcza jeśli chodzi o wzmacnianie odporności. Surowiec wykorzystywany w lecznictwie to zarówno korzeń, jak i ziele jeżówki purpurowej. Ich działanie jest wielokierunkowe i uwarunkowane obecnością różnych grup związków aktywnych, głównie polisacharydów, pochodnych kwasu kawowego czy alkamidów. Choć działanie jeżówki bywa niekiedy kwestionowane, większość badań przemawia za jej dobroczynnym działaniem na nasz organizm Preparaty z rośliny wzmacniają naturalną odporność organizmu, a ponadto działają przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie, przeciwwirusowo i przeciwgrzybiczo. W związku z tym zaleca się je także podczas infekcji. Badania potwierdziły, że przetwory z jeżówki skracają czas trwania choroby. Związki czynne, zwłaszcza polisacharydy i izobutylamidy pobudzają komórki układu odpornościowego, m.in. poprzez wzrost liczby leukocytów, a także nasilenie procesów fagocytozy granulocytów i makrofagów. Przy okazji hamują powstawanie prostaglandyn i leukotrienów stanowiących mediatory stanu zapalnego, a także stymulują leukocyty do produkcji związku o działaniu przeciwwirusowym – interferonu β. W związku z tym jeżówkę zaleca się jako środek wspomagający oraz profilaktycznny w nawracających schorzeniach infekcyjnych górnych dróg oddechowych, głównie w chorobie przeziębieniowej. 
Należy jednak pamiętać, że jeżówka to roślina o silnym działaniu, dlatego konieczne jest ścisłe przestrzeganie dawkowania oraz czasu prowadzenia kuracji. Zwykle stosujemy ją przez 10 dni, po czym wprowadzamy 2–3-tygodniową przerwę. Po tym czasie kurację można powtórzyć. W aptekach mamy do wyboru preparaty jeżówki dostępne w różnych formach, głównie są to tabletki lub płyny, np. krople. Niektóre z nich mają status leku i niewątpliwie właśnie po nie warto sięgać. Zawierają bowiem standaryzowane wyciągi i dokładny schemat dawkowania w zależności od wieku pacjenta. Europejska Agencja ds. Leków (EMEA) zaleca przyjmowanie soku z jeżówki w ilości 6–9 ml od 12. roku życia. Jeśli zaś chodzi o przeciwwskazania, to należą do nich choroby układowe (gruźlica, białaczka, leukoza, kolagenoza), stwardnienie rozsiane, ciężka niewydolność wątroby, zakażenie wirusem HIV. Ponadto uczulenie na rośliny z rodziny złożonych (Asteraceae), ciąża, laktacja, a także terapia cytostatykami.

Surowce roślinne stosowane w stanach zapalnych i podrażnieniu górnych dróg oddechowych z towarzyszącym kaszlem

Jest to całkiem obszerna grupa surowców roślinnych zawierających śluzy. Działają one osłaniająco na błony śluzowe górnych dróg oddechowych, zmniejszając podrażnienia i uczucie „drapania” w gardle, a także hamują odruch kaszlu. Dodatkowo warstwa śluzów powlekająca błony śluzowe górnych dróg oddechowych może wpływać na zahamowanie wzrostu i rozwoju drobnoustrojów, tym samym łagodząc stan zapalny. Do najważniejszych surowców z tej grupy należą: liść prawoślazu lekarskiego (Althaeae folium) kojarzony powszechnie z popularnym od pokoleń syropem prawoślazowym, liść babki lancetowatej (Plantago lanceolatae folium), porost islandzki (Lichen islandicus), liść podb...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy